ดื้ออินซูลินคืออะไร อาการเป็นยังไง เกิดจากอะไร ตรวจได้ไหม

คำตอบสั้น: ดื้ออินซูลินคือ ภาวะที่ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินได้ไม่ดีเท่าที่ควร ตับอ่อนจึงต้องสร้างอินซูลินมากขึ้นเพื่อพาน้ำตาลเข้าเซลล์ ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ ปัจจัยเสี่ยงหลักคือน้ำหนักเกินหรือรอบเอวใหญ่ ไม่ค่อยขยับร่างกาย และประวัติครอบครัว NIDDK ระบุว่า การตรวจระดับดื้ออินซูลินโดยตรงใช้หลัก ๆ ในงานวิจัย แพทย์จึงใช้ค่าน้ำตาลหลังอดอาหาร HbA1c หรือ OGTT แทน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ดื้ออินซูลินเป็นจุดเริ่มต้นของภาวะก่อนเบาหวานและเบาหวานชนิดที่ 2 ในหลายคน แต่ไม่ใช่ทุกคนจะเป็นเบาหวาน
• •อาการที่อาจเห็นได้คือผิวดำหนาคล้ายกำมะหยี่ที่คอ รักแร้ ขาหนีบ (acanthosis nigricans)
• •คนที่ไม่อ้วนก็ดื้ออินซูลินได้ ถ้ามีปัจจัยเสี่ยงอื่น
• •มักมาพร้อมไขมันพอกตับ ไตรกลีเซอไรด์สูง HDL ต่ำ และความดันสูง
• •สิ่งที่มีหลักฐานคือลดน้ำหนัก 5–7% และออกกำลังกาย 150 นาทีต่อสัปดาห์

ดื้ออินซูลินคืออะไร อธิบายแบบง่าย

ลองนึกว่าอินซูลินคือกุญแจ และเซลล์คือประตูที่ต้องเปิดให้น้ำตาลเข้าไปเป็นพลังงาน ในคนปกติ กุญแจดอกเดียวก็เปิดประตูได้ ในคนที่ดื้ออินซูลิน ประตูเปิดยากขึ้น ร่างกายจึงต้องใช้กุญแจหลายดอก คือตับอ่อนต้องสร้างอินซูลินมากขึ้น

NIDDK อธิบายว่า ภาวะดื้ออินซูลินคือภาวะที่ร่างกายไม่ตอบสนองต่ออินซูลินอย่างที่ควร ทำให้น้ำตาลในเลือดสูงขึ้นและน้ำหนักเพิ่มได้ ช่วงแรกตับอ่อนยังชดเชยไหว น้ำตาลจึงยังปกติ แต่เมื่อชดเชยไม่ทัน น้ำตาลจะเริ่มสูงจนเข้าช่วงภาวะก่อนเบาหวาน อ่านเรื่องอินซูลินแบบละเอียดที่ อินซูลินคืออะไร

ดื้ออินซูลิน อาการเป็นอย่างไร

ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ NIDDK ระบุว่าคนที่มีภาวะดื้ออินซูลินและภาวะก่อนเบาหวานมักไม่มีอาการ

สัญญาณที่บางคนอาจสังเกตเห็นได้คือ ผิวคล้ำ หนา นุ่มคล้ายกำมะหยี่ ที่รอยพับคอ รักแร้ ขาหนีบ หรือข้อนิ้ว MedlinePlus เรียกว่า acanthosis nigricans และระบุว่าอาจเกี่ยวกับความไม่สมดุลของฮอร์โมนที่พบในเบาหวานและโรคอ้วน ซึ่งมักเรียกว่าภาวะดื้ออินซูลิน เมื่อผิวคล้ำแบบนี้เกิดจากภาวะเมแทบอลิก การดูแลต้องมุ่งที่สาเหตุ ไม่ใช่ขัดผิวหรือทาครีมอย่างเดียว อ่านเพิ่มที่ คอดำเกิดจากอะไร

ส่วนอาการอย่างง่วงหลังกินข้าว หิวบ่อย หรืออ่อนเพลีย เกิดจากสาเหตุอื่นได้มาก ใช้ตัดสินเองไม่ได้ ต้องตรวจเลือดจึงจะรู้

ดื้ออินซูลินเกิดจากอะไร

NIDDK ระบุว่านักวิจัยยังไม่เข้าใจสาเหตุทั้งหมด แต่รู้ปัจจัยเสี่ยงสำคัญ

• •น้ำหนักเกิน อ้วน หรือรอบเอวใหญ่ ไขมันหน้าท้องเป็นปัจจัยที่พบบ่อย
• •ไม่ค่อยขยับร่างกาย
• •ประวัติครอบครัวเป็นเบาหวาน
• •ยาบางชนิด เช่น ยากลุ่มสเตียรอยด์ (glucocorticoids) ยารักษาโรคจิตบางชนิด ยาต้านเอชไอวีบางชนิด ห้ามหยุดยาเหล่านี้เอง ให้ถามแพทย์
• •ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ และโรคอื่นบางโรค
• •การสูบบุหรี่

ADA ระบุว่าภาวะก่อนเบาหวานสัมพันธ์กับอ้วนลงพุง ไตรกลีเซอไรด์สูง HDL ต่ำ และความดันโลหิตสูง ถ้ามีหลายข้อพร้อมกัน ควรดูแลไปด้วยกัน อ่านต่อที่ ความดัน ไขมัน เบาหวาน เป็นพร้อมกัน ดูแลอย่างไร

คนผอมดื้ออินซูลินได้ไหม

ได้ น้ำหนักเกินเป็นปัจจัยหลัก แต่ไม่ใช่ปัจจัยเดียว คนที่น้ำหนักปกติแต่มีพุง ไม่ค่อยขยับ มีพ่อแม่พี่น้องเป็นเบาหวาน ใช้ยาสเตียรอยด์นาน หรือสูบบุหรี่ ก็มีปัจจัยเสี่ยงตามรายการของ NIDDK ได้

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือไขมันพอกตับในคนผอม ซึ่งสัมพันธ์กับภาวะเมแทบอลิกเช่นกัน อ่านต่อที่ ไขมันพอกตับในคนผอม คนผอมจึงไม่ควรข้ามการตรวจน้ำตาลประจำปี

ดื้ออินซูลินตรวจยังไง จำเป็นต้องตรวจอินซูลินไหม

โดยทั่วไปไม่จำเป็น NIDDK ระบุว่าแพทย์มักไม่ได้ตรวจภาวะดื้ออินซูลินโดยตรง เพราะการตรวจนั้นใช้หลัก ๆ ในงานวิจัย แพทย์ใช้การตรวจที่บอกผลได้ชัดกว่า

• •HbA1c 5.7–6.4% คือภาวะก่อนเบาหวาน
• •น้ำตาลหลังอดอาหาร 100–125 มก./ดล. คือภาวะก่อนเบาหวาน
• •OGTT ที่ 2 ชั่วโมง 140–199 มก./ดล. คือภาวะก่อนเบาหวาน อ่านวิธีตรวจที่ OGTT คืออะไร

ร่วมกับการวัดรอบเอว ความดัน และไขมันในเลือด ถ้าเห็นแพ็กเกจตรวจ "ค่าดื้ออินซูลิน" ราคาแพง ให้ถามแพทย์ก่อนว่าผลจะเปลี่ยนการดูแลอย่างไร เพราะการตรวจพื้นฐานข้างบนตอบคำถามสำคัญได้แล้ว

ดื้ออินซูลินแล้วจะเป็นเบาหวานเสมอไหม

ไม่เสมอไป NIDDK ระบุว่าไม่ใช่ทุกคนที่มีภาวะก่อนเบาหวานจะเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 แต่มีโอกาสสูงภายใน 5–10 ปี

ข่าวดีคือ งาน Diabetes Prevention Program พบว่า ลดน้ำหนัก 7% และออกกำลังกาย 150 นาทีต่อสัปดาห์ ลดโอกาสเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 ได้ 58% ในคนที่มีภาวะก่อนเบาหวาน อ่านวิธีทำแบบเป็นขั้นตอนที่ ภาวะก่อนเบาหวาน กลับเป็นปกติได้ไหม

ดื้ออินซูลินเกี่ยวกับไขมันพอกตับอย่างไร

สองภาวะนี้มักมาด้วยกัน NIDDK ระบุว่าภาวะก่อนเบาหวานสัมพันธ์กับโรคไขมันพอกตับที่ไม่ได้เกิดจากแอลกอฮอล์ (ปัจจุบันเรียกว่า MASLD) ความรู้เพื่อสุขภาพของคณะแพทยศาสตร์ มช. อธิบายว่าฟรุกโตสปริมาณมากเปลี่ยนเป็นไขมันที่ตับได้ และการกินหวานบ่อยสัมพันธ์กับภาวะดื้ออินซูลิน

ถ้าตรวจเจอไขมันพอกตับ ควรตรวจน้ำตาลด้วย และถ้าเป็นเบาหวาน ควรถามแพทย์เรื่องการประเมินตับ อ่านต่อที่ ไขมันพอกตับกับเบาหวาน

ความเชื่อที่พบบ่อย: "ดื้ออินซูลินแค่กินหวานน้อยลงก็พอ" จริงไหม

ไม่ครบ การลดหวานสำคัญ เพราะน้ำตาลไม่เกิน 6 ช้อนชาต่อวันตามกรมอนามัยช่วยคุมพลังงานและน้ำหนัก แต่ปัจจัยเสี่ยงตามที่ NIDDK ระบุมีทั้งน้ำหนัก การไม่ขยับ การนอน ยา และบุหรี่ การดูแลจึงต้องทำหลายด้านพร้อมกัน

• •ลดน้ำหนัก 5–7% ถ้าน้ำหนักเกิน ตามที่ ADA แนะนำ
• •ขยับร่างกายอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ ที่ระดับปานกลาง
• •จัดจาน 2:1:1 และเลือกข้าวไม่ขัดสี
• •เลิกบุหรี่ และถามแพทย์ถ้านอนกรนหนักหรือหยุดหายใจขณะหลับ

อ่านเรื่องอาหารไทยสำหรับภาวะนี้ที่ ดื้ออินซูลิน กินอะไรดี และเรื่องอาหารเสริมที่โฆษณากันที่ ดื้ออินซูลิน หายได้ไหม อาหารเสริมช่วยไหม

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb)

เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 10-1-15662-5-0011 ผลิตโดย บริษัท โอดี สไตล์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 1,000 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1–2 แคปซูล ปริมาณที่ได้รับจึงขึ้นกับจำนวนแคปซูลที่กิน

ยังไม่มีหลักฐานว่าส่วนประกอบในสูตรนี้แก้ภาวะดื้ออินซูลินได้ งานวิจัยที่วัดเรื่องนี้โดยตรงให้ผลขัดกันหรือไม่พบผล ส่วนประกอบที่มักถูกพูดถึงคู่กับหัวข้อนี้มีดังนี้

• •โครเมียม พิโคลิเนต 0.5 มก. (เป็นน้ำหนักของสารประกอบ ให้ธาตุโครเมียมราว 62 ไมโครกรัม เป็นค่าคำนวณ) — องค์การอาหารและยาสหรัฐอนุญาตให้กล่าวได้เพียงว่าความสัมพันธ์ของโครเมียมพิโคลิเนตกับภาวะดื้ออินซูลินนั้น "ไม่แน่นอนอย่างมาก" และงานทดลองในคนเสี่ยงเบาหวานที่ใช้วันละ 500 หรือ 1,000 ไมโครกรัม 6 เดือน ไม่พบความไวต่ออินซูลินเปลี่ยนแปลง (ข้อมูลจาก Linus Pauling Institute)
• •แมกนีเซียม 100 มก. (ฉลากไม่ระบุชนิดเกลือ) — Linus Pauling Institute ระบุว่าเบาหวานเป็นภาวะหนึ่งที่ทำให้สูญเสียแมกนีเซียม แต่งานวิเคราะห์รวมในผู้ป่วยเบาหวาน (ขนาดมัธยฐานวันละ 360 มก.) พบผลต่อน้ำตาลเพียงเล็กน้อย และ HbA1c ไม่ต่างจากยาหลอกอย่างมีนัยสำคัญ
• •สารสกัดจากมะระขี้นก 150 มก. (2 แคปซูลเป็น 300 มก.) — มีการวิเคราะห์รวมที่รวมคนภาวะก่อนเบาหวานด้วย แต่รายงานผลเป็นค่ามาตรฐานที่แปลเป็นหน่วยจริงไม่ได้ และ Cochrane ปี 2012 สรุปว่าหลักฐานยังไม่เพียงพอ
• •กรดแอลฟาไลโปอิก 24 มก. — หลักฐานที่ดีที่สุดของสารนี้เป็นเรื่องอาการปวดแสบชาจากปลายประสาทเบาหวาน ที่ขนาดวันละ 600 มก. ในระยะสั้น ไม่ใช่เรื่องดื้ออินซูลิน ปริมาณในแคปซูล (24–48 มก. ต่อวัน) น้อยกว่า 12.5–25 เท่า และมีรายงานผู้ป่วยที่เกิดน้ำตาลต่ำซ้ำ ๆ จากภูมิต้านทานต่ออินซูลินของตัวเองหลังกินสารนี้ (ส่วนใหญ่ใช้วันละ 600 มก.) หากมีอาการน้ำตาลต่ำบ่อยผิดปกติควรแจ้งแพทย์ว่ากินอะไรอยู่

แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 ของไทยระบุว่ายังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการเสริมโครเมียม แมกนีเซียม หรือสมุนไพร ช่วยให้การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดดีขึ้น และยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง การลดน้ำหนักและการออกกำลังกายยังเป็นสิ่งที่มีหลักฐานชัดที่สุด

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวานชนิดกิน: มะระขี้นก โสมอเมริกัน และกรดแอลฟาไลโปอิกในสูตร อาจเสริมฤทธิ์ยาลดน้ำตาล ต้องปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน และรู้จักอาการน้ำตาลต่ำ เช่น หิว หวิว มือสั่น ใจสั่น เหงื่อออก ห้ามลด หยุด หรือปรับยาเบาหวานหรืออินซูลินเอง ถ้าน้ำตาลต่ำบ่อยผิดปกติ ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาและอินซูลินที่แพทย์สั่งให้ใช้ต่อ) แล้วรีบแจ้งแพทย์ ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ได้แก่ สับสนมาก ชัก หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669
• •ผู้ใช้วาร์ฟาริน แอสไพริน หรือยาต้านเกล็ดเลือด: ฉลากเตือนเรื่องน้ำมันปลา และโสมอเมริกันมีงานทดลองที่พบว่าลดค่า INR ของวาร์ฟาริน ต้องบอกแพทย์
• •ผู้ป่วยโรคไต: มีโครเมียมและแมกนีเซียม ซึ่ง Linus Pauling Institute เตือนให้ระวังในผู้มีโรคไต ปรึกษาแพทย์ก่อน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน สตรีให้นมบุตรไม่ควรรับประทาน ระวังในผู้แพ้อาหารทะเล ห้ามใช้ในผู้แพ้ปลาทะเลหรือน้ำมันปลา

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าเฮิร์บทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที