คนเป็นโรคไตมีอาการคันไหม คันแบบไหน และดูแลผิวอย่างไร

คำตอบสั้น: คนเป็นโรคไตมีอาการคันได้ เรียกว่าอาการคันจากโรคไตเรื้อรัง พบมากในโรคไตระยะท้ายและผู้ที่ฟอกไต แต่เกิดในระยะต้นได้ด้วย มักคันโดยไม่มีผื่น สาเหตุมีหลายอย่าง เช่น ของเสียคั่ง ผิวแห้ง ฟอสฟอรัสและฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูง หรือฟอกไตไม่เพียงพอ อาการนี้ดูแลได้ทั้งการดูแลผิวที่บ้านและการรักษาตามสาเหตุ จึงควรบอกแพทย์ทุกครั้ง ไม่ต้องทนเงียบ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •NKF ระบุว่าอาการคันจากโรคไตพบมากที่สุดในระยะท้ายและไตวายระยะสุดท้าย แต่เกิดในระยะต้นได้
• •คันจากโรคไตมักไม่มีผื่น ต่างจากผื่นแพ้ที่มักเห็นผื่นนูนแดงชัด
• •ฟอสเฟตในเลือดสูงทำให้คันได้ ตามที่ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุ
• •ดูแลผิวด้วยการอาบน้ำอุ่นพอดี ใช้สบู่น้อย ทาครีมให้ความชุ่มชื้นหลังอาบ และตัดเล็บให้สั้น
• •ยาแก้แพ้บางชนิดทำให้ง่วงซึม และยาหลายตัวต้องปรับขนาดตามค่าไต ควรถามเภสัชกรก่อนซื้อ

คนเป็นโรคไตมีอาการคันไหม มักคันในระยะไหน

มีได้ และพบบ่อยกว่าที่หลายคนคิด รามาธิบดีและ รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าอาการคันตามตัวเป็นหนึ่งในอาการของโรคไตเรื้อรัง ส่วน MedlinePlus ของสหรัฐฯ จัดโรคไตเป็นหนึ่งในสาเหตุของอาการคันทั่วตัว

มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐฯ (NKF) อธิบายว่าอาการนี้มีชื่อทางการแพทย์ว่า CKD-associated pruritus หรืออาการคันจากภาวะยูรีเมีย (ของเสียคั่ง) พบมากที่สุดในโรคไตระยะท้ายและผู้ที่ฟอกไต แต่ระยะต้นก็เกิดได้ ทบทวนระยะของโรคได้ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

คันจากโรคไตเป็นแบบไหน ต่างจากผื่นแพ้อย่างไร

จุดสังเกตสำคัญคือ คันจากโรคไตมักไม่มีผื่น NKF ระบุลักษณะไว้ดังนี้

• •คันได้ตั้งแต่เป็นครั้งคราวจนถึงคันตลอดเวลา
• •ผู้ป่วยมากถึงครึ่งหนึ่งคันทั่วตัว ส่วนคนที่คันเฉพาะบางส่วน มักคันที่ใบหน้า หลัง หรือแขนข้างที่มีเส้นฟอกเลือด
• •คันได้ทั้งก่อน ระหว่าง และหลังฟอกไต
• •แย่ลงเมื่ออากาศร้อนหรือเย็นจัด เครียด ออกแรง หรือหลังอาบน้ำ
• •ผิวอาจดูปกติ หรือมีแผลถลอกและติดเชื้อจากการเกา

ส่วนผื่นแพ้ เช่น ผื่นจากยาหรืออาหาร มักเห็นผื่นนูนแดงชัด และมักเกิดหลังกินของใหม่ ถ้าคันพร้อมผื่นขึ้นทันทีหลังเริ่มยาหรืออาหารเสริมตัวใหม่ อ่านวิธีสังเกตที่ อาการแพ้อาหารเสริม สังเกตอย่างไร และถ้ามีปากบวม หายใจลำบาก ให้โทร 1669

อาการคันโรคไตเกิดจากอะไร

ยังไม่รู้สาเหตุแน่ชัดทั้งหมด แต่มีหลายกลไกที่เกี่ยวข้อง NKF รวบรวมไว้ดังนี้

• •ไตขับของเสียไม่ได้ ของเสียคั่งในร่างกาย
• •ผิวแห้งมาก เพราะต่อมเหงื่อเล็กลง
• •ฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (PTH) สูง
• •แคลเซียมและฟอสฟอรัสสูงร่วมกัน หรือแมกนีเซียมสูง
• •ระบบภูมิคุ้มกันอักเสบ และเส้นประสาทส่งสัญญาณผิดปกติ
• •ฟอกไตไม่เพียงพอ (ในผู้ที่ฟอกไต)

ผิวแห้งเองก็เป็นปัญหาที่พบได้มากขึ้นตามอายุ MedlinePlus ระบุว่าผิวของผู้สูงอายุบางลงและสร้างน้ำมันน้อยลง คนสูงวัยที่เป็นโรคไตจึงมีปัจจัยให้คันซ้อนกันหลายชั้น

ฟอสฟอรัสสูงทำให้คันได้อย่างไร

เมื่อไตเสื่อม ไตขับฟอสเฟตออกได้น้อยลง จึงคั่งในเลือด ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มช. ระบุว่าฟอสเฟตในเลือดสูงทำให้คันตามผิวหนัง หลอดเลือดแดงแข็ง มีหินปูนเกาะตามเนื้อเยื่อ และทำให้ต่อมพาราไทรอยด์โต ซึ่งฮอร์โมนจากต่อมนี้ก็เป็นอีกสาเหตุของอาการคัน

NKF ระบุค่าฟอสฟอรัสในเลือดปกติ 2.5–4.5 มก./ดล. ถ้าผลเลือดสูง แพทย์อาจปรับอาหารร่วมกับให้ยาจับฟอสเฟต อาหารฟอสเฟตสูงที่ศูนย์ศรีพัฒน์ยกตัวอย่าง ได้แก่

• •นมทุกชนิด ถั่วเมล็ดแห้ง เต้าหู้
• •ไข่แดง เครื่องใน กุ้งแห้ง ปลาเล็กปลาน้อย
• •ไส้กรอก แฮม ลูกชิ้น และเบเกอรี
• •โคล่า ซึ่งมีกรดฟอสฟอริก ถ้าอยากดื่มน้ำอัดลม ใช้โซดาผสมน้ำหวานแทน

ฟอสเฟตที่เติมในอาหารแปรรูปดูดซึมได้มากกว่าจากอาหารธรรมชาติ อ่านเพิ่มที่ ฟอสฟอรัสในอาหาร และ ฟอสฟอรัสสูงห้ามกินอะไร

ฟอกไตแล้วยังคันเพราะอะไร

การฟอกไตช่วยเอาของเสียออกได้บางส่วน แต่ไม่ได้ทำหน้าที่แทนไตได้ทั้งหมด NKF ระบุสาเหตุที่ผู้ฟอกไตยังคัน เช่น ฟอกไม่เพียงพอ ฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูง ฟอสฟอรัสและแคลเซียมสูง ผิวแห้ง และเส้นประสาทผิดปกติ

สิ่งที่ทีมรักษาอาจทำ ตามที่ NKF ระบุ

• •ตรวจและปรับการฟอกไต เช่น เพิ่มความเพียงพอของการฟอก หรือเปลี่ยนตัวกรอง
• •คุมระดับฟอสฟอรัส PTH และแมกนีเซียม
• •ยากินบางกลุ่มที่แพทย์สั่ง เช่น ยาที่ออกฤทธิ์ต่อเส้นประสาท
• •การฉายแสงอัลตราไวโอเลตบี ซึ่งไม่เหมาะกับบางกลุ่ม เช่น ผู้ที่รอปลูกถ่ายไตหรือใช้ยากดภูมิคุ้มกัน
• •ในสหรัฐฯ มียาฉีดที่อนุมัติให้ใช้เฉพาะผู้ฟอกเลือด

ทั้งหมดนี้ต้องให้แพทย์ประเมิน จึงสำคัญมากที่ต้องเล่าอาการคันให้ทีมฟอกไตฟัง

ดูแลผิวที่บ้านอย่างไร ทาอะไรได้

การดูแลผิวเป็นพื้นฐานที่ทำได้ทุกวัน คำแนะนำจาก MedlinePlus เรื่องอาการคันและผิวแห้ง

• •อาบน้ำอุ่นพอดี ไม่ร้อนจัด ไม่แช่นาน ใช้สบู่น้อยและล้างออกให้หมด
• •ใช้ผ้าซับตัวให้แห้ง แทนการถูแรง
• •ทาครีมหรือโลชั่นให้ความชุ่มชื้นหลังอาบน้ำ ครีมที่มียูเรียหรือกรดแล็กติกช่วยผิวแห้งได้
• •เลือกสบู่และครีมที่ไม่มีน้ำหอมและสี
• •ใส่เสื้อผ้าหลวม เบา ระบายอากาศ เลี่ยงผ้าเนื้อหยาบ
• •ตัดเล็บให้สั้น ลดแผลจากการเกา
• •ใช้ผ้าเย็นประคบตรงที่คัน และเลี่ยงความร้อน

ในบ้านเรา การขัดผิวแรง ๆ หรืออาบน้ำร้อนจัดเพื่อให้หายคันชั่วครู่ อาจทำให้ผิวแห้งและคันกว่าเดิม

ยาแก้คันที่ซื้อเองต้องระวังอะไร

อย่าซื้อยากินแก้คันเองโดยไม่บอกว่าเป็นโรคไต ด้วยเหตุผลเหล่านี้

• •NKF ระบุว่ายาแก้แพ้ (antihistamine) บางชนิดทำให้ง่วงนอน MedlinePlus ก็ระบุอาการง่วงเป็นผลข้างเคียงของยาแก้แพ้บางตัว ซึ่งน่ากังวลในผู้สูงอายุที่ต้องลุกเดินกลางคืน
• •KDIGO 2024 ระบุให้คำนึงถึงค่าไตเมื่อใช้ยาที่ขับออกทางไต ยาหลายตัวจึงต้องปรับขนาด
• •ยาชุด ยาหม้อ ยาลูกกลอน มักผสมสเตียรอยด์หรือยาแก้อักเสบ ซึ่ง รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าทำให้บวม ความดันสูง และไตวายได้

วิธีที่ปลอดภัยคือ ไปร้านยาพร้อมผลเลือดล่าสุดและรายการยาทั้งหมด บอกเภสัชกรว่าเป็นโรคไตระยะไหน หรือขอให้แพทย์ที่ดูแลไตสั่งยาให้

ความเชื่อที่พบบ่อยเรื่องคันจากโรคไต

ได้ยินว่าคันเพราะเลือดเสีย ต้องกินยาล้างพิษหรือดีท็อกซ์ไต จริงไหม ไม่จริง NKF เตือนให้เลี่ยงผลิตภัณฑ์ที่อ้างว่าล้างพิษไต และย้ำว่า "ธรรมชาติ" ไม่ได้แปลว่า "ปลอดภัย" สำหรับผู้ป่วยไต

ได้ยินว่าคันเพราะแพ้ยาที่หมอให้ เลยหยุดยาเอง ไม่ควรทำ อาการคันจากโรคไตเกิดได้โดยไม่เกี่ยวกับยา ถ้าสงสัยว่าแพ้ยา ให้กลับไปบอกแพทย์หรือเภสัชกร ห้ามหยุดยาความดันหรือยาจับฟอสเฟตเอง

เมื่อไรต้องบอกแพทย์

NKF แนะนำให้บอกทีมรักษาทุกครั้งที่มีอาการคัน และถามต่อว่าควรตรวจอะไร มีวิธีรักษาอะไรบ้าง ส่วน MedlinePlus แนะนำให้พบแพทย์เมื่อ

• •คันรุนแรง คันนานไม่หาย หรือหาสาเหตุไม่ได้
• •คันร่วมกับอาการอื่น
• •คันจนนอนไม่หลับ
• •มีแผลจากการเกาที่บวมแดง มีหนอง หรือมีไข้

ถ้าคันพร้อมกับเบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน หรือปัสสาวะน้อยลง อาจเป็นสัญญาณว่าไตแย่ลง ควรไปพบแพทย์ก่อนนัด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้ตามฉลากต่อ 1 แคปซูล มีดังนี้

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กจากไทยในโรคไตชนิด FSGS ที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ จึงยังสรุปไม่ได้ และงานวิจัยที่เรารวบรวมไว้ไม่ได้ศึกษาเรื่องอาการคันจากโรคไต งานวิจัยแบบสุ่มในผู้ป่วยเบาหวานใช้ 1,400–3,000 มก. ต่อวัน ขณะที่แคปซูลมี 50 มก. คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุผลข้างเคียงที่อาจพบ เช่น ง่วง กระหายน้ำ ปัสสาวะบ่อย ถ่ายเหลว และผื่น ส่วนข้อมูลต่างประเทศมีรายงานคลื่นไส้ นอนไม่หลับ ปากแห้ง และตับอักเสบ รวมถึงผู้ป่วยในไทยที่เสียชีวิต ผู้ที่แพ้สปอร์เห็ดก็ควรระวัง

ถ้าเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์ใดแล้วมีผื่นหรือคันมากขึ้น ให้หยุดผลิตภัณฑ์นั้นและแจ้งแพทย์หรือเภสัชกร (ยาที่แพทย์สั่งห้ามหยุดเอง)

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องไปปรึกษาแพทย์ที่ดูแลไตก่อนทุกครั้ง

ผู้ที่ใช้ยาละลายลิ่มเลือดหรือต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยาลดความดัน หรือยากดภูมิคุ้มกัน ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรดูก่อน เพราะเห็ดหลินจืออาจเสริมฤทธิ์ยา ฉลากเตือนว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน มีส่วนประกอบของไข่ และผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที