ความดันตัวล่างสูงเกิดจากอะไร ตัวบนกับตัวล่างต่างกันยังไง

คำตอบสั้น: ความดันตัวบนคือแรงดันขณะหัวใจบีบตัว ตัวล่างคือแรงดันขณะหัวใจพักระหว่างจังหวะ ตัวล่างตั้งแต่ 90 มม.ปรอทขึ้นไป จากการวัดที่สถานพยาบาลถือว่าเป็นความดันสูงแล้ว แม้ตัวบนจะปกติ แนวทางไทย พ.ศ. 2567 ระบุว่าตัวล่างสูงอย่างเดียวพบบ่อยที่สุดในคนอายุ 30–49 ปี และ สัมพันธ์ใกล้ชิดกับน้ำหนักเกิน โดยเฉพาะอ้วนลงพุง ส่วนผู้สูงอายุมักตัวบนสูงเพราะหลอดเลือดแข็งขึ้นตามวัย ทั้งสองตัวสำคัญ และเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดได้ทั้งคู่

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ตัวล่าง 80–89 = เริ่มเสี่ยง · 90–99 = ความดันสูงระดับ 1 · 100–109 = ระดับ 2 · 110 ขึ้นไป = ระดับ 3
• •ตัวล่างสูงอย่างเดียว (IDH) คือตัวล่างตั้งแต่ 90 แต่ตัวบนต่ำกว่า 140 พบในประชากรทั่วไปราวร้อยละ 3.2–5.2
• •งานรวม 13 การศึกษา เกือบ 490,000 คน พบว่าตัวล่างสูงอย่างเดียวเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด
• •การรักษาความดันตัวบนสูงอย่างเดียวในงานรวมผล ลดโรคหัวใจและหลอดเลือดได้ร้อยละ 26
• •ตัวล่าง 110 ขึ้นไป หรือ 180/110 ขึ้นไป กรมควบคุมโรคให้พบแพทย์ฉุกเฉิน

ความดันตัวบนและตัวล่างวัดอะไร

MedlinePlus อธิบายว่า

• •ตัวบน (systolic หรือซิสโตลิก) คือความดันสูงสุดตอนหัวใจบีบตัวสูบฉีดเลือดออกไป
• •ตัวล่าง (diastolic หรือไดแอสโตลิก) คือความดันที่ลดลงตอนหัวใจพักระหว่างจังหวะ

ถ้าวัดได้ 135/92 แปลว่าตัวบน 135 ตัวล่าง 92 ส่วนตัวเลขที่สามบนเครื่องคือชีพจร ทบทวนพื้นฐานได้ที่ ความดันโลหิตสูงคืออะไร

ความดันตัวล่างควรอยู่ที่เท่าไหร่ ตัวล่างเกิน 90 หรือ 100 หมายความว่าอะไร

แนวทางของสมาคมความดันโลหิตสูงแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2567 (ตารางที่ 5) แบ่งตามค่าที่วัดที่สถานพยาบาล

• •ต่ำกว่า 80 อยู่ในช่วงดีที่สุดหรือปกติ (ถ้าตัวบนไม่สูง)
• •80–89 เริ่มเสี่ยง
• •90–99 ความดันสูงระดับ 1
• •100–109 ความดันสูงระดับ 2
• •110 ขึ้นไป ความดันสูงระดับ 3

ระดับความดันใช้ตัวที่สูงกว่า เช่น 135/102 จัดเป็นระดับ 2 เพราะตัวล่างอยู่ในช่วง 100–109 แม้ตัวบนจะยังไม่ถึง 140

การวินิจฉัยต้องใช้ผลวัดมากกว่า 1 ครั้ง ถ้าวัดที่บ้าน เกณฑ์ตัวล่างคือค่าเฉลี่ยตั้งแต่ 85 ขึ้นไป วิธีวัดให้แม่นอยู่ที่ วัดความดันเองที่บ้าน

ความดันตัวล่างสูงเกิดจากอะไร ทำไมคนวัยทำงานมักตัวล่างสูง

แนวทางไทย พ.ศ. 2567 ระบุว่า ตัวล่างสูงอย่างเดียวเป็นความดันสูงประเภทที่พบบ่อยที่สุดในคนอายุน้อยกว่า 50 ปี พบมากสุดในช่วงอายุ 30–49 ปี และพบน้อยลงเมื่ออายุมากขึ้น เหลือไม่ถึงร้อยละ 15 ในคนอายุ 50 หรือ 60 ปีขึ้นไป

ปัจจัยที่แนวทางชี้ชัดคือ น้ำหนักเกินและอ้วนลงพุง ซึ่งมักมาพร้อมองค์ประกอบอื่นของภาวะเมตาบอลิก เช่น น้ำตาลหรือไขมันผิดปกติ ปัจจัยเสี่ยงความดันสูงทั่วไปที่ NHLBI ระบุก็เกี่ยวข้อง เช่น อาหารเค็ม แอลกอฮอล์ ขยับตัวน้อย และกรรมพันธุ์ อ่านสาเหตุทั้งหมดได้ที่ ความดันสูงเกิดจากอะไร

แนวทางยังระบุว่าคนกลุ่มนี้มักไม่ตระหนักถึงโรค เพราะอายุน้อย ไม่มีอาการ และเข้าใจผิดว่าตัวบนเท่านั้นที่สำคัญ

ทำไมผู้สูงอายุมักตัวบนสูง แต่ตัวล่างปกติหรือต่ำ

เพราะหลอดเลือดแข็งขึ้นตามวัย NHLBI ระบุว่าหลอดเลือดหนาและแข็งขึ้นตามธรรมชาติเมื่ออายุมากขึ้น หลอดเลือดที่ยืดหยุ่นน้อยลงทำให้ความดันตอนหัวใจบีบสูงขึ้น ขณะที่ตัวล่างไม่ได้สูงตาม

แนวทางไทยเรียกภาวะนี้ว่า ISH (ความดันตัวบนสูงอย่างเดียว) คือตัวบนตั้งแต่ 140 แต่ตัวล่างต่ำกว่า 90 มักพบในคนอายุมากกว่า 50 ปี ผู้หญิง และคนน้ำหนักเกิน

ตัวบนสูงแต่ตัวล่างปกติหรือต่ำ อันตรายไหม

อันตรายและควรรักษา แนวทางไทยอ้างงานรวมผลการศึกษาว่า การรักษา ISH ลดการเกิดโรคหัวใจและหลอดเลือดได้ร้อยละ 26 ลดการเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดร้อยละ 18 และลดการเสียชีวิตจากทุกสาเหตุร้อยละ 13

แต่ ISH รักษาค่อนข้างยาก เพราะแพทย์ต้องลดตัวบนโดย ไม่ให้ตัวล่างต่ำเกินไป จนอวัยวะสำคัญขาดเลือด สำหรับผู้สูงอายุที่เป็น ISH แนวทางให้เป้าเบื้องต้นของตัวบนที่สถานพยาบาลไว้ที่ 140–150 และอาจลดลงมา 130–139 ถ้าทนได้ดี ผู้สูงอายุกลุ่มนี้ความดันแกว่งได้มาก แพทย์จึงมักขอให้วัดที่บ้านประกอบ

ส่วนต่างระหว่างตัวบนกับตัวล่างกว้าง บอกอะไร

ส่วนต่างนี้เรียกว่า ความดันชีพจร (pulse pressure) เช่น 160/70 มีส่วนต่าง 90

แนวทางไทยกล่าวถึงส่วนต่างที่ มากกว่า 60 มม.ปรอท ว่าเป็นเครื่องบ่งชี้ภาวะหลอดเลือดแดงแข็งในผู้สูงอายุที่ความดันตัวบนสูง และระบุว่าโรคลิ้นหัวใจเอออร์ติกรั่วชนิดรุนแรงก็ทำให้ส่วนต่างกว้างได้

ส่วนต่างกว้างจึงเป็นข้อมูลที่แพทย์ใช้ประกอบ ไม่ใช่ตัวเลขที่ใช้วินิจฉัยเองที่บ้าน ถ้าวัดได้ส่วนต่างกว้างเป็นประจำ ให้จดไว้แล้วนำไปให้แพทย์ดู

ได้ยินว่าตัวล่างไม่สำคัญ ดูแค่ตัวบนก็พอ จริงไหม

ไม่จริง แนวทางไทยระบุว่าแนวคิดที่ถือว่าตัวบนเท่านั้นที่กำหนดความเสี่ยง เป็นเหตุหนึ่งที่ทำให้คนที่ตัวล่างสูงไม่ใส่ใจรักษา งานรวม 13 การศึกษาแบบติดตามกลุ่ม 489,814 คน พบว่าตัวล่างสูงอย่างเดียวเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดเมื่อเทียบกับคนที่ความดันไม่สูง และคนอายุน้อยที่ตัวล่างสูง มีโอกาสสูงที่ตัวบนจะสูงตามในภายหลัง

ในทางกลับกัน สำหรับผู้สูงอายุที่ตัวล่างต่ำกว่า 80 อยู่แล้ว แนวทางให้แพทย์เน้นลดตัวบนเป็นหลัก ตัวไหนสำคัญกว่าจึงขึ้นกับวัยและสภาพของแต่ละคน ไม่ควรมองข้ามตัวใดตัวหนึ่ง

ความดันตัวล่างสูงแก้ยังไง

แนวทางไทย พ.ศ. 2567 แนะนำว่า ทุกคนที่ตัวล่างสูงอย่างเดียวควรปรับพฤติกรรม และวัดความดันติดตามสม่ำเสมอ ถ้าแพทย์พิจารณาให้ยา ก็ใช้ยาเหมือนผู้ป่วยความดันสูงทั่วไป

การปรับพฤติกรรมตามแนวทาง

• •ลดน้ำหนักและรอบเอว ให้ดัชนีมวลกาย 18.5–22.9 รอบเอวผู้ชายน้อยกว่า 90 ซม. ผู้หญิงน้อยกว่า 80 ซม.
• •ลดเค็ม โซเดียมไม่เกินวันละ 2 กรัม ระวังน้ำปลา ซีอิ๊ว ผงปรุงรส น้ำจิ้ม
• •กินแบบจานสุขภาพ ผัก 2 ส่วน ข้าว 1 ส่วน โปรตีน 1 ส่วน ผักผลไม้รวมอย่างน้อย 5 ส่วนต่อวัน
• •ออกกำลังกายแอโรบิก ระดับปานกลาง 150 นาทีต่อสัปดาห์ เช่น เดินเร็ว ปั่นจักรยาน แนวทางเตือนว่าการยกน้ำหนักหรือเกร็งกล้ามเนื้ออาจทำให้ความดันขึ้น
• •จำกัดแอลกอฮอล์และเลิกบุหรี่ สายด่วนเลิกบุหรี่ 1600

ถ้าได้ยาแล้ว อย่าปรับขนาดเองจากผลวัดที่บ้าน ทำความรู้จักยาแต่ละกลุ่มได้ที่ ยาลดความดันมีกี่กลุ่ม และดูเรื่องผลของความดันต่ออวัยวะที่ ความดันสูงกระทบอวัยวะอะไรบ้าง

เมื่อไรต้องพบแพทย์

นัดพบแพทย์ในวันทำการ ถ้า

• •วัดที่บ้านเฉลี่ยตัวล่างตั้งแต่ 85 หรือตัวบนตั้งแต่ 135 หลายวัน
• •อายุน้อยกว่า 40 ปีและเพิ่งพบความดันสูง แนวทางไทยแนะนำให้พิจารณาหาสาเหตุอื่น โดยเฉพาะเมื่อความดันระดับ 2 ขึ้นไป

ไปโรงพยาบาลทันที กรมควบคุมโรคระบุว่าความดัน 180/110 ขึ้นไปต้องพบแพทย์ฉุกเฉิน ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ให้โทร 1669 ทันที

• •หน้าเบี้ยว ปากเบี้ยว แขนขาอ่อนแรงซีกเดียว พูดไม่ชัด
• •เวียนหัว เดินเซ ตามัว หรือมองเห็นภาพซ้อนทันที
• •เจ็บแน่นกลางอกนานเกิน 20 นาที หรือเจ็บหน้าอกรุนแรง
• •หายใจหอบรุนแรง หรือหมดสติ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ดื่มน้ำตามมาก ๆ (ยกเว้นแพทย์ให้จำกัดน้ำ) ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

• •แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. — งานรวม 11 การทดลองแบบปกปิดสองทางที่ใช้วันละ 4–24 กรัม พบความดันตัวล่างลดลงเฉลี่ยราว 2.7 มม.ปรอท และงานรวมอีกชิ้นพบว่าขนาดที่เริ่มเห็นผลต่อตัวบนคือราว 4 กรัมต่อวัน ในแคปซูลมี 5 มก. น้อยกว่าอย่างน้อย 800 เท่า งาน VINTAGE MI ในผู้ป่วยหลังกล้ามเนื้อหัวใจตายที่ได้วันละ 9 กรัม พบผู้เสียชีวิตมากกว่ากลุ่มยาหลอกจนต้องยุติงานก่อนกำหนด ผู้ที่เคยหัวใจวายควรปรึกษาแพทย์ก่อน
• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งานรวม 17 การทดลองพบว่าน้ำมันมะกอกเปลี่ยนความดันตัวล่างเฉลี่ยราว 0.5 มม.ปรอท ซึ่งไม่มีนัยสำคัญ

ไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ช่วยลดความดันตัวบนหรือตัวล่าง วิตามินอีขนาดสูงอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกในผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ฉลากระบุให้ผู้ใช้ยาประจำตัวปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร อ่านเรื่องประกาศ อย. เกี่ยวกับโฆษณาผลิตภัณฑ์นี้ได้ที่ คำเตือนของ อย. เรื่องโฆษณาเบต้าออยล์

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที