เม็ดแปะก๊วยกับใบแปะก๊วยต่างกันอย่างไร กินเม็ดเยอะอันตรายไหม

คำตอบสั้น: เม็ดแปะก๊วยที่ใส่ในขนมหวานกับสารสกัดใบแปะก๊วยในแคปซูลมาจากต้นเดียวกัน แต่เป็นคนละส่วนของพืช เม็ดแปะก๊วยมีสาร 4'-O-methylpyridoxine (เรียกอีกชื่อว่า ginkgotoxin) ซึ่งไปรบกวนวิตามินบี 6 ในร่างกาย ถ้ากินมากเกินไปอาจอาเจียนและชักได้ แม้เป็นเม็ดที่ทำให้สุกหรือคั่วแล้ว รายงานผู้ป่วยมีทั้งเด็กเล็กที่กิน 20–30 เม็ด และผู้ใหญ่ที่กิน 50–80 เม็ด ยังไม่พบหน่วยงานทางการที่กำหนดตัวเลขว่ากินได้กี่เม็ดจึงปลอดภัย จึงควรกินแต่น้อยและไม่ให้เด็กเล็กกินมาก

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •เม็ด (เมล็ด) กับใบ เป็นคนละส่วน สารสำคัญและความเสี่ยงไม่เหมือนกัน
• •ศูนย์สุขภาพแบบผสมผสานแห่งชาติสหรัฐ (NCCIH) ระบุว่าเม็ดแปะก๊วยสดมีพิษเมื่อกิน และมีรายงานผลข้างเคียงรุนแรงในคนที่กินเม็ดคั่ว
• •อาการพิษที่รายงานบ่อย คือ อาเจียน และชักแบบเกร็งกระตุกทั้งตัว มักเกิดหลังกินหลายชั่วโมง
• •เด็กเล็กเสี่ยงเป็นพิเศษ รายงานผู้ป่วยในวารสารการแพทย์ส่วนใหญ่เป็นเด็ก
• •สารสกัดใบแบบมาตรฐานยาในยุโรปถูกควบคุมสารกลุ่มกรดกิงโกลิก (ginkgolic acids) ไว้ไม่เกิน 5 ส่วนในล้านส่วน (ppm)
• •ใบแปะก๊วยกับใบบัวบกเป็นคนละพืช
• •ชัก หมดสติ หรือหายใจผิดปกติหลังกินเม็ดแปะก๊วย ข้อใดข้อหนึ่ง ให้โทร 1669 ทันที

เม็ดแปะก๊วยกับใบแปะก๊วย เป็นส่วนไหนของต้น

ต้นแปะก๊วย (Ginkgo biloba) ให้ผลิตภัณฑ์ที่คนไทยรู้จัก 2 แบบ

• •เม็ดแปะก๊วย คือส่วนเมล็ดในที่แกะเปลือกแข็งออกแล้ว คนไทยเห็นบ่อยในขนมหวานแบบจีน เช่น ใส่ในน้ำลำไย ถั่วแดงต้ม หรือของหวานในงานเลี้ยง และในอาหารตุ๋นบางชนิด
• •สารสกัดใบแปะก๊วย ทำจากใบแห้งที่นำมาสกัด แล้วบรรจุเป็นยาเม็ดหรือแคปซูล ส่วนนี้คือที่ใช้ในงานวิจัยเรื่องความจำ

สองส่วนนี้ไม่ควรเหมาว่าเหมือนกัน สรรพคุณที่ได้ยินจากโฆษณาสารสกัดใบไม่ได้แปลว่ากินเม็ดในขนมแล้วจะได้ผลแบบเดียวกัน และความเสี่ยงจากการกินเม็ดจำนวนมากก็ไม่ใช่เรื่องเดียวกับผลข้างเคียงของสารสกัดใบ

ส่วนคำถามว่าใบแปะก๊วยกับใบบัวบกเหมือนกันไหม คำตอบคือ เป็นคนละพืช บัวบกเป็นพืชล้มลุกที่คนไทยคั้นน้ำดื่ม ส่วนแปะก๊วยเป็นไม้ยืนต้น รายละเอียดเรื่องแปะก๊วยโดยรวมอ่านต่อได้ที่ ใบแปะก๊วยคืออะไร

สารอะไรในเม็ดแปะก๊วยที่เป็นพิษ

บทความทบทวนของคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยวิทยาศาสตร์สุขภาพฮอกไกโด ประเทศญี่ปุ่น (ตีพิมพ์ปี 2019) สรุปว่า การกินเม็ดแปะก๊วยมากเกินไปทำให้เกิดอาหารเป็นพิษ ที่มีอาการเด่นคืออาเจียนและชักแบบเกร็งกระตุก สารหลักที่เป็นต้นเหตุคือ 4'-O-methylpyridoxine ซึ่งแยกได้จากเมล็ดตั้งแต่ปี 1985

กลไกคือสารนี้มีโครงสร้างคล้ายวิตามินบี 6 แล้ว ไปขัดขวางไม่ให้วิตามินบี 6 เปลี่ยนเป็นรูปที่ร่างกายใช้งานได้ (pyridoxal-5'-phosphate) ซึ่งสมองต้องใช้ในการสร้างสารสื่อประสาท GABA ที่ช่วยสงบการทำงานของเซลล์สมอง เมื่อสารนี้ลดลง สมองจึงเสี่ยงชัก

บทความทบทวนเดียวกันระบุว่า ในรายงานผู้ป่วยจากเอเชีย อเมริกาเหนือ และยุโรป แพทย์รักษาได้ผลด้วยการให้วิตามินบี 6 ข้อนี้เป็นการรักษาในโรงพยาบาลโดยแพทย์ ไม่ใช่สิ่งที่ควรลองเองที่บ้าน

อาการพิษจากเม็ดแปะก๊วยเป็นอย่างไร

จากรายงานผู้ป่วยที่ตีพิมพ์ในวารสารการแพทย์ อาการที่พบมีดังนี้

• •อาเจียน บางรายมีท้องเสียร่วมด้วย
• •ชักแบบเกร็งกระตุกทั้งตัว บางรายชักซ้ำหลายครั้ง
• •หมดสติ

อาการมักไม่เกิดทันทีหลังกิน ตัวอย่างจากรายงาน

• •เด็กหญิงอายุ 2 ขวบในญี่ปุ่น (วารสาร Pediatrics ปี 2002) อาเจียนและท้องเสีย 7 ชั่วโมงหลังกินเม็ดแปะก๊วยจำนวนมาก และชักเมื่อผ่านไป 9 ชั่วโมงโดยไม่มีไข้
• •ผู้หญิงอายุ 36 ปีที่ไม่เคยมีประวัติลมชัก กินเม็ดแปะก๊วยราว 70–80 เม็ด "เพื่อบำรุงสุขภาพ" แล้วอาเจียนบ่อยและชักทั้งตัวราว 4 ชั่วโมงต่อมา (วารสาร Epilepsia ปี 2001)
• •ผู้หญิงอายุ 64 ปี กินเม็ดแปะก๊วยคั่ว 50 เม็ดพร้อมแอลกอฮอล์ อาเจียนและชักเมื่อผ่านไป 9.5 ชั่วโมง ผู้รายงานตั้งข้อสังเกตว่าแอลกอฮอล์อาจทำให้อาการปรากฏช้าลง (วารสาร Internal Medicine ปี 2020)

ระยะเวลาที่ห่างจากมื้ออาหารหลายชั่วโมงแบบนี้ ทำให้คนในบ้านอาจนึกไม่ถึงว่าเกี่ยวกับขนมที่กินไปตั้งแต่ตอนเย็น ถ้ามีคนในบ้านชักหรืออาเจียนมากโดยไม่ทราบสาเหตุ ให้บอกแพทย์ด้วยว่ากินอะไรมาบ้างในวันนั้น

กินเม็ดแปะก๊วยสุกได้วันละกี่เม็ด

คำถามนี้ค้นกันมาก แต่ต้องตอบตรง ๆ ว่า ยังไม่พบหน่วยงานด้านสุขภาพที่กำหนดตัวเลขอย่างเป็นทางการว่ากินได้วันละกี่เม็ดจึงปลอดภัย ตัวเลข "ห้ามเกินกี่เม็ด" ที่แชร์กันในโซเชียลจึงควรฟังอย่างระมัดระวัง

สิ่งที่บอกได้จากแหล่งที่ตรวจแล้วคือ

• •การทำให้สุกไม่ได้ทำให้ปลอดภัยเสมอไป NCCIH ระบุว่ามีผลข้างเคียงรุนแรงในคนที่กินเม็ดคั่ว และรายงานผู้ป่วยอายุ 64 ปีข้างต้นก็เป็นเม็ดคั่ว
• •ปริมาณที่ทำให้เกิดพิษในเด็กต่ำกว่าผู้ใหญ่มาก รายงานเด็ก 2 ขวบที่ชักซ้ำกินราว 20–30 เม็ด ขณะที่รายงานผู้ใหญ่อยู่ที่ราว 50–80 เม็ด
• •ตัวเลขจากรายงานผู้ป่วยเป็นจำนวนที่ "เกิดพิษแล้ว" ไม่ได้แปลว่ากินต่ำกว่านั้นแล้วปลอดภัยแน่นอน เพราะปริมาณสารพิษในเม็ดแต่ละแหล่งไม่เท่ากัน

แนวทางที่สมเหตุสมผลสำหรับคนทั่วไปคือ กินเม็ดแปะก๊วยแบบสุกเป็นส่วนหนึ่งของขนมในปริมาณเล็กน้อยตามธรรมเนียม ไม่กินเป็นจำนวนมากต่อเนื่องเพื่อหวังผลบำรุง และไม่กินเม็ดดิบ

เด็กและผู้สูงอายุต้องระวังเป็นพิเศษไหม

เด็กเล็กต้องระวังเป็นพิเศษ รายงานภาษาญี่ปุ่นเรื่องผู้ป่วยอายุ 21 เดือนที่กินเนื้อในเม็ดแปะก๊วยราว 50 เม็ด ระบุชัดว่า "ทารกและเด็กเล็กเสี่ยงเป็นพิเศษ" และรายงานใน Pediatrics กล่าวว่าผู้ป่วยที่รายงานส่วนใหญ่เป็นเด็กที่ชักซ้ำ ซึ่งอาจถึงชีวิตได้

ข้อแนะนำสำหรับบ้านที่มีเด็กเล็ก

• •ตักขนมที่มีเม็ดแปะก๊วยให้เด็กแต่น้อย อย่าปล่อยให้เด็กหยิบกินเองจากหม้อหรือถุง
• •เก็บเม็ดแปะก๊วยดิบหรือที่ยังไม่ได้ปรุงให้พ้นมือเด็ก

สำหรับผู้สูงอายุ ยังไม่พบข้อมูลที่บอกว่าเสี่ยงต่อพิษจากเม็ดมากกว่าผู้ใหญ่ทั่วไปโดยตรง แต่มีเรื่องที่ควรคิดร่วมด้วย

• •ผู้มีโรคลมชักหรือเคยชัก สำนักงานยาแห่งสหภาพยุโรป (EMA) เตือนว่าผู้ป่วยลมชักที่ใช้ผลิตภัณฑ์จากแปะก๊วยอาจชักซ้ำได้ และมีข้อสันนิษฐานว่าเกี่ยวกับสาร 4'-O-methylpyridoxine
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ข้อนี้เกี่ยวกับสารสกัดใบมากกว่าเม็ด อ่านต่อที่ ใบแปะก๊วยผลข้างเคียง ห้ามกินกับยาอะไร
• •ผู้ที่ดื่มแอลกอฮอล์ร่วมด้วย ตามข้อสังเกตในรายงานผู้ป่วยอายุ 64 ปี

สารสกัดใบแปะก๊วยมีสารพิษแบบเดียวกันไหม

รายงานประเมินของสำนักงานยาแห่งสหภาพยุโรป (EMA) เรื่องใบแปะก๊วย ให้ข้อมูลที่น่าสนใจสองข้อ

ข้อแรก สาร ginkgotoxin พบได้ทั้งในเมล็ดและในใบ สารสกัดจากใบแห้งจึงมีสารนี้อยู่ด้วย งานวิเคราะห์ที่ EMA อ้างถึงพบว่ายาจากสารสกัดใบหลายยี่ห้อ มีสารนี้ราว 11.4–58.62 ไมโครกรัมในขนาดสูงสุดที่แนะนำต่อวัน (สารสกัด 120–240 มก.) ซึ่งเป็นปริมาณที่ต่ำกว่าในรายงานพิษจากการกินเม็ดจำนวนมาก แต่ EMA ก็ยังคงข้อเตือนเรื่องผู้ป่วยลมชักไว้

ข้อที่สอง สารสกัดใบดิบมีสารกลุ่มอัลคิลฟีนอล เช่น กรดกิงโกลิก ซึ่งอาจทำให้แพ้ผิวหนังจากการสัมผัสและมีพิษ ตำรายายุโรป (Ph. Eur.) จึงกำหนดให้สารสกัดใบแบบมาตรฐานมีกรดกิงโกลิกไม่เกิน 5 ppm สารสกัดมาตรฐานแบบนี้ยังกำหนดปริมาณฟลาโวนอยด์และสารกลุ่มกิงโกไลด์ไว้ด้วย

ข้อที่ผู้บริโภคควรรู้คือ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารบางชนิดไม่ได้ระบุว่าใช้สารสกัดมาตรฐานแบบนี้หรือไม่ จึงเทียบความปลอดภัยกับยามาตรฐานในยุโรปได้ไม่ทั้งหมด

NCCIH ระบุว่า สารสกัดใบในขนาดปานกลางน่าจะปลอดภัยสำหรับผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ โดยเคยใช้ในงานวิจัยนานถึง 6 ปี ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือ เวียนศีรษะ ปวดศีรษะ และอาการทางเดินอาหาร และอาจไม่ปลอดภัยในหญิงตั้งครรภ์

แปะก๊วยช่วยความจำจริงไหม

ถึงจะปลอดภัยในขนาดปานกลาง แต่ประโยชน์เรื่องความจำยังไม่ชัด งานทดลองขนาดใหญ่ GEM ในผู้สูงอายุ 3,069 คนที่ได้สารสกัดใบวันละ 240 มก. ติดตามเฉลี่ย 6.1 ปี ไม่พบว่าลดการเกิดสมองเสื่อม และ NCCIH สรุปว่ายังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าแปะก๊วยช่วยภาวะสุขภาพใด รายละเอียดอยู่ที่ ใบแปะก๊วยช่วยความจำได้จริงไหม และวิธีดูแลสมองที่มีหลักฐานกว่าอยู่ที่ ดูแลสมองวัย 50+

ส่วนเม็ดแปะก๊วย ยังไม่พบงานวิจัยในคนที่แสดงว่ากินเม็ดแล้วช่วยความจำ การกินเม็ดจำนวนมากเพื่อหวังบำรุงสมองจึงได้ความเสี่ยงโดยไม่มีหลักฐานว่าได้ประโยชน์

แพ้แปะก๊วยมีอาการอย่างไร

EMA ระบุผลข้างเคียงของสารสกัดใบที่พบได้ยาก เช่น ผื่นแพ้ที่ผิวหนัง คัน และในผู้ที่ไวต่อสารมากอาจเกิดภาวะแพ้รุนแรงได้ ถ้ามีปากบวม ตาบวม หายใจลำบาก ข้อใดข้อหนึ่ง หลังกินอาหารหรืออาหารเสริม ให้โทร 1669 ทันที วิธีสังเกตอาการแพ้อาหารเสริมอ่านเพิ่มได้ที่ แพ้อาหารเสริมมีอาการอย่างไร

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

หลังกินเม็ดแปะก๊วย หากมีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •ชัก หรือเกร็งกระตุก
• •ซึมลง ปลุกไม่ตื่น หรือหมดสติ
• •อาเจียนมากจนดื่มน้ำไม่ได้
• •หายใจลำบาก
• •เด็กเล็กที่กินเม็ดแปะก๊วยไปจำนวนมาก แม้ยังไม่มีอาการ ให้รีบพาไปพบแพทย์ เพราะอาการอาจเกิดหลังกินหลายชั่วโมง

ระหว่างรอรถพยาบาล ถ้ามีคนชัก ให้จับนอนตะแคง ไม่ใส่ของเข้าปาก และนำขนมหรือเม็ดที่เหลือไปให้แพทย์ดูด้วย

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. (ไบโอตินราว 79 ไมโครกรัม คำนวณ) · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. (บี 12 ราว 1 ไมโครกรัม คำนวณ) · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. (ราว 200 IU หรือ 5 ไมโครกรัม คำนวณ) · กรดโฟลิก 0.1 มก. (100 ไมโครกรัม)

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้ และหลักฐานที่มี

• •สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. — เป็นสารสกัดจากใบ ไม่ใช่เม็ดแปะก๊วย ฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นสารสกัดมาตรฐานแบบที่ใช้ในงานวิจัย GEM หรือแบบที่ตำรายายุโรปกำหนดหรือไม่ งาน GEM ในผู้สูงอายุ 75 ปีขึ้นไป 3,069 คน ใช้สารสกัด 120 มก. วันละ 2 ครั้ง (240 มก./วัน) ติดตามเฉลี่ย 6.1 ปี ไม่ลดการเกิดสมองเสื่อมหรืออัลไซเมอร์ ปริมาณในแคปซูลน้อยกว่างานนี้ราว 12 เท่า
• •ข้อความระวังเรื่องแปะก๊วย — NCCIH ระบุว่าแปะก๊วยอาจเพิ่มเลือดออกในผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น วาร์ฟาริน และ MSKCC มีรายงานผู้ป่วยชักในผู้ที่มีแนวโน้มชักหรือใช้ยาที่ลดเกณฑ์การชัก

ต้องบอกตรง ๆ ว่า ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ช่วยความจำ หรือชะลอสมองเสื่อม

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs หรือจะผ่าตัด: ใบแปะก๊วย ขิง โสม และเควอซิทิน มีรายงานเรื่องเลือดออกหรือค่าการแข็งตัวของเลือดเปลี่ยน ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้มีโรคลมชักหรือใช้ยากันชัก: แปะก๊วยมีรายงานเรื่องชัก และงานในคนพบว่าไพเพอรีน (สารในพริกไทยดำ) 20 มก. เพิ่มระดับยากันชักฟีนิโทอิน ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณไพเพอรีน
• •ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ หรือใช้ยากดภูมิคุ้มกัน: ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อนกินอาหารเสริมทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้
• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: โสมและขิงอาจทำให้น้ำตาลลดลงมากขึ้น
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งแพทย์หรือห้องแล็บว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที