เบาหวานกรรมพันธุ์ไหม พ่อแม่เป็นแล้วลูกต้องเป็นด้วยหรือเปล่า

คำตอบสั้น: เบาหวาน เกี่ยวกับกรรมพันธุ์จริง แต่ไม่ได้ถ่ายทอดแบบพ่อแม่เป็นแล้วลูกต้องเป็นแน่นอน ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นตามจำนวนญาติใกล้ชิดที่ป่วย ส่วนหนึ่งมาจากยีน อีกส่วนมาจากนิสัยการกินและการใช้ชีวิตที่คนในบ้านมีเหมือนกัน คนที่มีพ่อแม่เป็นเบาหวานจึงควร ตรวจน้ำตาลตามกำหนดและดูแลน้ำหนัก ซึ่งช่วยชะลอการเกิดโรคได้

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •เบาหวานชนิดที่ 2 ไม่มีรูปแบบการถ่ายทอดที่ชัดเจน แต่ผู้ป่วยจำนวนมากมีพ่อแม่หรือพี่น้องเป็นเบาหวาน
• •ยิ่งมีญาติป่วยหลายคน ความเสี่ยงยิ่งสูง เพราะทั้งยีนและพฤติกรรมในครอบครัว
• •เบาหวานชนิดที่ 1 ก็มีแนวโน้มในครอบครัว แต่คนที่มียีนเสี่ยงส่วนใหญ่ไม่ได้ป่วย
• •งานวิจัยในคนเสี่ยงสูงพบว่าการปรับพฤติกรรมทำให้เป็นเบาหวานน้อยลงร้อยละ 58
• •คนอายุ 35 ปีขึ้นไปควรประเมินความเสี่ยงตามนัดของสถานพยาบาล คนน้ำหนักเกินที่มีพ่อแม่เป็นเบาหวานอาจต้องตรวจเร็วกว่านั้น

เบาหวานถ่ายทอดทางพันธุกรรมได้จริงไหม

ได้ แต่เป็นการถ่ายทอด "ความเสี่ยง" ไม่ใช่ถ่ายทอดโรคโดยตรง ข้อมูลพันธุศาสตร์ของ MedlinePlus (หอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ) ระบุว่าเบาหวานชนิดที่ 2 ไม่มีรูปแบบการถ่ายทอดที่ชัดเจน แต่ผู้ป่วยจำนวนมากมีญาติใกล้ชิด เช่น พ่อแม่หรือพี่น้อง ที่เป็นเบาหวาน

ยีนที่เกี่ยวข้องมีหลายตัว แต่ละตัวเพิ่มความเสี่ยงเพียงเล็กน้อย และทำงานร่วมกับปัจจัยสุขภาพและการใช้ชีวิต เช่น ความอ้วน ภาวะดื้ออินซูลิน การสูบบุหรี่ อาหาร และการไม่ออกกำลังกาย

NIDDK (สถาบันโรคเบาหวาน ระบบย่อยอาหาร และโรคไตแห่งชาติสหรัฐ) จัดประวัติครอบครัวเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยง ร่วมกับน้ำหนักเกิน อายุ 35 ปีขึ้นไป และการไม่ค่อยขยับร่างกาย สาเหตุอื่นของเบาหวานอ่านได้ที่ เบาหวานเกิดจากอะไร

พ่อหรือแม่เป็น ลูกเสี่ยงเพิ่มขึ้นแค่ไหน

แหล่งข้อมูลหลักที่เราตรวจไม่ได้ให้ตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกครอบครัว MedlinePlus ระบุเพียงว่า ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นตามจำนวนสมาชิกในครอบครัวที่เป็นโรค เช่น พ่อแม่เป็นทั้งคู่ หรือพ่อแม่และพี่น้องเป็นหลายคน ย่อมน่ากังวลกว่าญาติห่าง ๆ เป็นคนเดียว

สิ่งที่ควรเข้าใจคือ ความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้น ส่วนหนึ่งมาจากยีนที่มีร่วมกัน อีกส่วนมาจากนิสัยที่คนในบ้านมีเหมือนกัน เช่น กินข้าวมื้อเดียวกัน ชอบชาเย็นเหมือนกัน หรือไม่ค่อยออกกำลังกายเหมือนกัน ส่วนที่มาจากนิสัยนี้เองที่เราเปลี่ยนได้

เบาหวานชนิดที่ 1 กับชนิดที่ 2 เกี่ยวกับกรรมพันธุ์ต่างกันอย่างไร

เบาหวานชนิดที่ 1 เกิดจากภูมิคุ้มกันทำลายเซลล์สร้างอินซูลินในตับอ่อน MedlinePlus ระบุว่าแนวโน้มที่จะเป็นถ่ายทอดในครอบครัวได้ แต่ไม่ทราบรูปแบบการถ่ายทอดแน่ชัด ยีนกลุ่ม HLA คิดเป็นราวร้อยละ 40 ของความเสี่ยงทางพันธุกรรม และ มีเพียงราวร้อยละ 5 ของคนที่มียีนเสี่ยงที่ป่วยจริง สิ่งแวดล้อมและยีนอื่นจึงมีส่วนด้วย CDC ระบุว่าการมีพ่อแม่หรือพี่น้องเป็นเบาหวานชนิดที่ 1 เป็นปัจจัยเสี่ยง

เบาหวานชนิดที่ 2 เกี่ยวกับทั้งยีนหลายตัวและวิถีชีวิต พบมากกว่ามาก สมาคมโรคเบาหวานอเมริกัน (ADA) ระบุว่าชนิดที่ 2 คิดเป็นร้อยละ 90–95 ของผู้ป่วยเบาหวานทั้งหมด

รายละเอียดความต่างของสองชนิด อ่านต่อที่ เบาหวานชนิดที่ 1 กับ 2 ต่างกันยังไง

มีพันธุกรรมแล้ว ป้องกันหรือชะลอได้ไหม

ยีนเปลี่ยนไม่ได้ แต่ชะลอโรคได้ NIDDK ระบุว่าอายุ ประวัติครอบครัว และเชื้อชาติเป็นปัจจัยที่เปลี่ยนไม่ได้ แต่การมีน้ำหนักที่เหมาะสม การขยับร่างกาย และการเลิกบุหรี่ เป็นสิ่งที่ทำได้

งานวิจัย Diabetes Prevention Program (วารสาร NEJM ปี 2002) ในคน 3,234 คนที่น้ำตาลสูงกว่าปกติ พบว่ากลุ่มที่ตั้งเป้าลดน้ำหนักอย่างน้อยร้อยละ 7 และออกกำลังกายสัปดาห์ละ 150 นาที เป็นเบาหวานน้อยกว่ากลุ่มยาหลอก ร้อยละ 58 ในเวลาติดตามเฉลี่ย 2.8 ปี

สำหรับคนที่พ่อแม่เป็นเบาหวาน สิ่งที่ทำได้ทันที

• •ชั่งน้ำหนักและวัดรอบเอวเป็นระยะ ถ้าเริ่มมีพุงให้รีบปรับ
• •ลดเครื่องดื่มหวาน ชานมไข่มุก กาแฟเย็น ให้เป็นหวานน้อยหรือไม่หวาน
• •เดินเร็วหรือปั่นจักรยานให้ได้สัปดาห์ละ 150 นาที
• •จัดจานแบบผัก 2 ส่วน ข้าวแป้ง 1 ส่วน เนื้อสัตว์ 1 ส่วน ตามแนวทางเวชปฏิบัติไทย พ.ศ. 2566
• •ไม่สูบบุหรี่

ลูกหลานควรเริ่มตรวจน้ำตาลเมื่อไรและบ่อยแค่ไหน

• •อายุ 35 ปีขึ้นไป: ตัวชี้วัดของกระทรวงสาธารณสุข (เอกสารกรมควบคุมโรค) ให้ประเมินความเสี่ยงทุก 1 ปี ด้วยการเจาะน้ำตาลปลายนิ้วหรือเจาะเลือดหลังงดอาหารเกิน 8 ชั่วโมง ส่วนแนวทางเวชปฏิบัติ พ.ศ. 2566 และ ADA ให้ตรวจซ้ำทุก 3 ปีถ้าความเสี่ยงต่ำ จึงควรตรวจตามนัดของสถานพยาบาล อย่างน้อยทุก 1–3 ปีตามความเสี่ยง
• •อายุน้อยกว่า 35 ปี แต่น้ำหนักเกินและมีพ่อแม่เป็นเบาหวาน: ADA ระบุว่าคนน้ำหนักเกินที่มีปัจจัยเสี่ยงตรวจได้ทุกอายุ ส่วนในไทยใช้แบบประเมินความเสี่ยงเบาหวาน (Thai Diabetes Risk Score) ร่วมกับปัจจัยเสี่ยง
• •เคยตรวจพบภาวะก่อนเบาหวาน: NIDDK แนะนำให้ตรวจหาเบาหวานทุกปี

การตรวจที่ใช้คือ น้ำตาลหลังงดอาหาร (FPG) หรือ HbA1c (น้ำตาลสะสมเฉลี่ยราว 3 เดือน) ความหมายของตัวเลขอ่านได้ที่ ค่าน้ำตาลเท่าไรถึงเป็นเบาหวาน และตรวจอะไรตามวัย อ่านที่ ตรวจสุขภาพประจำปีตามช่วงอายุ สอบถามสิทธิตรวจคัดกรองได้ที่สถานพยาบาลใกล้บ้าน

เบาหวานจากกรรมพันธุ์หายได้ไหม

เบาหวานที่มีประวัติครอบครัวไม่ได้เป็นโรคคนละแบบ การดูแลเหมือนเบาหวานทั่วไป MedlinePlus ระบุว่าเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นโรคเรื้อรังตลอดชีวิตที่ยังรักษาไม่หาย แต่บางคนที่ลดน้ำหนักได้มากอาจเข้าสู่ภาวะที่น้ำตาลกลับมาอยู่ในช่วงปกติ ซึ่งแพทย์เรียกว่า "ภาวะสงบของโรค" ไม่ใช่หายขาด และยังต้องตรวจติดตามต่อ อ่านละเอียดได้ที่ เบาหวานหายขาดได้ไหม

ความดันกับเบาหวานในครอบครัวเดียวกันบอกอะไร

ครอบครัวที่มีทั้งความดันสูงและเบาหวาน มักมีปัจจัยร่วมกัน เช่น น้ำหนักเกิน อาหารเค็มและหวาน และการไม่ค่อยขยับร่างกาย NIDDK ยังจัดความดันโลหิตสูงและรอบเอวใหญ่ไว้ในกลุ่มภาวะเมแทบอลิก ซึ่งเพิ่มโอกาสเกิดโรคหัวใจ เบาหวาน และอัมพาต

สัญญาณนี้จึงเป็นเหตุผลให้ลูกหลานตรวจทั้งความดัน น้ำตาล และไขมันพร้อมกันในการตรวจสุขภาพ อ่านต่อที่ ความดัน ไขมัน เบาหวาน ทำไมมักมาด้วยกัน

ความเชื่อที่พบบ่อย

ได้ยินว่าพ่อแม่เป็นเบาหวาน ลูกเป็นแน่นอน ทำอะไรก็ไม่ช่วย จริงไหม ไม่จริง ยีนเพิ่มความเสี่ยง แต่การปรับพฤติกรรมในคนเสี่ยงสูงทำให้เป็นเบาหวานน้อยลงอย่างชัดเจนในงานวิจัย

ได้ยินว่าไม่มีใครในบ้านเป็นเบาหวาน ไม่ต้องตรวจ จริงไหม ไม่จริง อายุ น้ำหนัก และพฤติกรรมเป็นปัจจัยเสี่ยงด้วย และคนไทยที่ป่วยเบาหวานราวร้อยละ 40 ไม่รู้ตัว (กรมควบคุมโรค)

ได้ยินว่าเบาหวานข้ามรุ่น ลูกไม่เป็นแต่หลานเป็น จริงไหม แหล่งข้อมูลที่เราตรวจไม่ได้ระบุรูปแบบนี้ MedlinePlus ระบุว่าเบาหวานชนิดที่ 2 ไม่มีรูปแบบการถ่ายทอดที่ชัดเจน จึงไม่ควรใช้ความเชื่อนี้ตัดสินว่าใครไม่ต้องตรวจ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb)

เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 10-1-15662-5-0011 ผลิตโดย บริษัท โอดี สไตล์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 1,000 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1–2 แคปซูล ปริมาณที่ได้รับจึงขึ้นกับจำนวนแคปซูลที่รับประทาน ฉลากระบุส่วนประกอบ 14 รายการ (ดูรายการเต็มที่หน้าสินค้า)

ต้องบอกตรง ๆ ก่อน: ไม่มีส่วนประกอบใดที่มีงานวิจัยว่าเปลี่ยนความเสี่ยงทางพันธุกรรม และแนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 ของไทยระบุว่ายังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าสมุนไพรหรือแร่ธาตุเสริมจะช่วยการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด ส่วนประกอบที่มักถูกถามถึงและหลักฐานที่มีอยู่ เป็นดังนี้

• •สารสกัดจากมะระขี้นก 150 มก. ต่อแคปซูล (300 มก. ถ้ารับประทาน 2 แคปซูล) — Cochrane ปี 2012 สรุปว่ายังมีหลักฐานไม่เพียงพอในเบาหวานชนิดที่ 2 งานในไทยของมหาวิทยาลัยนเรศวร (4 สัปดาห์ ผู้ป่วยเพิ่งวินิจฉัย) ใช้ขนาดวันละ 2,000 มก. พบค่าฟรุกโตซามีนลดลงเล็กน้อย แต่ได้ผลน้อยกว่าเมทฟอร์มินวันละ 1,000 มก. ฉลากไม่ระบุอัตราส่วนสกัด จึงเทียบปริมาณตรง ๆ ไม่ได้
• •สารสกัดจากโสมอเมริกัน 100 มก. ต่อแคปซูล (200 มก. ถ้ารับประทาน 2 แคปซูล) — งานจากกลุ่มวิจัยเดียวในแคนาดา ให้ผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ยังใช้ยาเดิม 24 คน รับประทานสารสกัดโสมอเมริกันวันละ 3 กรัม (มากกว่าในแคปซูล 15–30 เท่า) นาน 8 สัปดาห์ พบ HbA1c ต่ำกว่ายาหลอก 0.29% ผู้วิจัยระบุว่าต้องมีงานใหญ่กว่านี้ยืนยัน

ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ลดโอกาสการเกิดเบาหวานในคนที่มีประวัติครอบครัว

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: มะระขี้นก โสมอเมริกัน และกรดแอลฟาไลโปอิก อาจเสริมฤทธิ์ยาลดน้ำตาล งานของโสมอเมริกันเองมีคำเตือนเรื่องน้ำตาลต่ำ ต้องแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ถ้ามีอาการมือสั่น ใจสั่น เหงื่อออก หิว สับสน บ่อยผิดปกติ ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาและอินซูลินที่แพทย์สั่งให้ใช้ต่อ) แล้วรีบแจ้งแพทย์ ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ได้แก่ สับสนมาก ชัก หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669
• •ผู้ใช้วาร์ฟาริน: งานในอาสาสมัครสุขภาพดี 20 คนพบว่าโสมอเมริกันทำให้ค่า INR และระดับยาวาร์ฟารินลดลง ฤทธิ์กันเลือดแข็งตัวจึงอาจลดลง ต้องแจ้งแพทย์ก่อน ผู้ใช้แอสไพรินหรือโคลพิโดเกรลก็ควรปรึกษาแพทย์ เพราะฉลากเตือนเรื่องน้ำมันปลา
• •ผู้ป่วยโรคไต: มีรายงานไตอักเสบจากมะระขี้นก และผู้มีโรคไตควรจำกัดโครเมียมและแมกนีเซียมเสริม ให้นำกล่องไปให้แพทย์ดูก่อน
• •ฉลากเตือน: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน สตรีให้นมบุตรไม่ควรรับประทาน ระวังในผู้แพ้อาหารทะเล ห้ามใช้ในผู้แพ้ปลาทะเลหรือน้ำมันปลา

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าเฮิร์บทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที