เบาหวานเกิดจากอะไร กินหวานมากทำให้เป็นเบาหวานจริงไหม

คำตอบสั้น: เบาหวานเกิดเมื่อ ตับอ่อนสร้างอินซูลินได้น้อยเกินไป หรือร่างกายใช้อินซูลินได้ไม่ดี (ดื้ออินซูลิน) น้ำตาลจึงค้างอยู่ในเลือด การกินหวานไม่ได้เป็นสาเหตุเดียวโดยตรง แต่ เครื่องดื่มหวานและพลังงานส่วนเกินทำให้น้ำหนักขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญของเบาหวานชนิดที่ 2 ร่วมกับอายุ กรรมพันธุ์ และการไม่ขยับร่างกาย

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •อวัยวะหลักคือ ตับอ่อน ซึ่งสร้างฮอร์โมนอินซูลินที่พาน้ำตาลเข้าเซลล์
• •เบาหวานชนิดที่ 2 เกิดจากตับอ่อนสร้างอินซูลินไม่พอ ร่วมกับเซลล์กล้ามเนื้อ ไขมัน และตับตอบสนองต่ออินซูลินไม่ดี
• •งานติดตามผู้หญิง 91,249 คนพบว่าคนที่ดื่มน้ำอัดลมหวานวันละ 1 แก้วขึ้นไป มีความเสี่ยงเบาหวานชนิดที่ 2 สูงกว่าคนที่แทบไม่ดื่ม
• •ยาบางกลุ่ม เช่น สเตียรอยด์ และโรคของตับอ่อนหรือฮอร์โมน ทำให้น้ำตาลสูงได้ ห้ามหยุดยาเอง ให้ถามแพทย์
• •กระทรวงสาธารณสุขให้คนอายุ 35 ปีขึ้นไปประเมินความเสี่ยงเบาหวานทุกปี

เบาหวานเกิดจากอะไร อวัยวะไหนทำงานผิดปกติ

อวัยวะหลักคือตับอ่อน สถาบันโรคเบาหวาน ระบบย่อยอาหาร และโรคไตแห่งชาติสหรัฐ (NIDDK) อธิบายว่าอินซูลินเป็นฮอร์โมนที่ตับอ่อนสร้าง ทำหน้าที่ช่วยให้น้ำตาล (กลูโคส) เข้าไปในเซลล์เพื่อใช้เป็นพลังงาน

เมื่อร่างกายสร้างอินซูลินไม่พอ หรือใช้อินซูลินได้ไม่ดี น้ำตาลจะค้างอยู่ในเลือด นี่คือภาวะเบาหวาน

สาเหตุแบ่งตามชนิดได้ดังนี้

• •เบาหวานชนิดที่ 1 ภูมิคุ้มกันของร่างกายทำลายเซลล์ในตับอ่อนที่สร้างอินซูลิน (NIDDK) ร่างกายจึงสร้างอินซูลินได้น้อยมากหรือไม่ได้เลย
• •เบาหวานชนิดที่ 2 ตับอ่อนสร้างอินซูลินไม่พอ และร่างกายใช้อินซูลินได้ไม่ดี ซึ่งเรียกว่า ภาวะดื้ออินซูลิน สารานุกรมการแพทย์ MedlinePlus อธิบายว่าเซลล์ไขมัน ตับ และกล้ามเนื้อตอบสนองต่ออินซูลินไม่ถูกต้อง

กรมควบคุมโรคระบุว่าคนไทยป่วยเบาหวานราว 6.5 ล้านคน หรือราว 1 ใน 10 คน ส่วนใหญ่เป็นชนิดที่ 2 และราวร้อยละ 40 ไม่รู้ตัวว่าป่วย ความแตกต่างของสองชนิดอ่านละเอียดได้ที่ เบาหวานชนิดที่ 1 กับ 2 ต่างกันยังไง

กินหวานมากทำให้เป็นเบาหวานโดยตรงหรือเปล่า

ไม่ใช่สาเหตุเดียวโดยตรง แต่เกี่ยวข้องจริง น้ำตาลในอาหารไม่ได้ไปทำลายตับอ่อนทันที แต่การกินหวานมากเป็นประจำทำให้ได้พลังงานเกิน น้ำหนักขึ้น และน้ำหนักเกินเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญของเบาหวานชนิดที่ 2

หลักฐานที่ชัดที่สุดเป็นเรื่อง เครื่องดื่มหวาน งานติดตามระยะยาวในพยาบาลหญิงสหรัฐ 91,249 คน (ตีพิมพ์ในวารสาร JAMA ปี 2004) พบว่า

• •ผู้หญิงที่ดื่มน้ำอัดลมหวานวันละ 1 แก้วขึ้นไป มีความเสี่ยงเป็นเบาหวานชนิดที่ 2 สูงกว่าคนที่ดื่มน้อยกว่าเดือนละ 1 แก้ว ราว 1.8 เท่า
• •คนที่เพิ่มการดื่มจากสัปดาห์ละไม่เกิน 1 แก้วเป็นวันละ 1 แก้วขึ้นไป น้ำหนักขึ้นมากที่สุดในช่วง 4 ปี
• •น้ำผลไม้ปรุงแต่งรสหวาน (fruit punch) ก็สัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงขึ้นเช่นกัน

ผู้วิจัยอธิบายว่าน่าจะเป็นเพราะเครื่องดื่มเหล่านี้ให้พลังงานมากเกินและมีน้ำตาลที่ดูดซึมเร็ว งานนี้เป็นงานติดตามกลุ่มคน จึงบอกความสัมพันธ์ ไม่ได้พิสูจน์ว่าน้ำตาลเป็นต้นเหตุเพียงอย่างเดียว

คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ระบุว่าการกินหวานบ่อยสัมพันธ์กับภาวะดื้ออินซูลิน และฟรุกโตสปริมาณมากเปลี่ยนเป็นไขมันที่ตับได้ ส่วนกรมอนามัยแนะนำให้ผู้ใหญ่กินน้ำตาลไม่เกินวันละ 6 ช้อนชา

อ้วนลงพุงเกี่ยวกับเบาหวานอย่างไร

น้ำหนักเกินและรอบเอวใหญ่เป็นปัจจัยเสี่ยงหลักที่แก้ไขได้ NIDDK ระบุว่า น้ำหนักเกิน อ้วน หรือรอบเอวใหญ่ เพิ่มโอกาสเกิดภาวะดื้ออินซูลินและภาวะก่อนเบาหวาน MedlinePlus ระบุเช่นกันว่าน้ำหนักส่วนเกินรอบเอว การไม่ค่อยขยับร่างกาย และอาหารไม่สมดุล เพิ่มโอกาสเป็นเบาหวานชนิดที่ 2

เมื่อเซลล์ดื้อต่ออินซูลิน NIDDK อธิบายว่านานเข้าตับอ่อนอาจสร้างอินซูลินไม่พอจะพาน้ำตาลส่วนเกินเข้าเซลล์ น้ำตาลจึงค่อย ๆ สูงขึ้น จากปกติเป็นภาวะก่อนเบาหวาน แล้วเป็นเบาหวาน

คนที่มีพุงมักมีไขมันพอกตับร่วมด้วย ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐ (CDC) จัดไขมันพอกตับเป็นปัจจัยเสี่ยงของเบาหวานชนิดที่ 2 อ่านเพิ่มที่ ไขมันพอกตับ เบาหวาน เกี่ยวกันอย่างไร

กินผลไม้หวานเยอะเป็นเบาหวานไหม

ผลไม้ไม่ใช่ของต้องห้าม แต่ปริมาณสำคัญ ผลไม้มีน้ำตาลธรรมชาติ ถ้ากินครั้งละมาก ๆ ก็ได้น้ำตาลและพลังงานมากเหมือนกัน

แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 แนะนำผลไม้มื้อละ 1 ส่วน เช่น ผลไม้หั่น 6–8 ชิ้นวางชั้นเดียวบนจานรองกาแฟ หรือผลขนาดกำปั้น 1 ผล ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แนะนำให้ผู้เป็นเบาหวานเลี่ยงผลไม้ที่หวานจัดอย่างทุเรียน ขนุน น้อยหน่า ละมุด รวมถึงผลไม้กวน เชื่อม แช่อิ่ม และให้หลีกเลี่ยงหรือจำกัดน้ำผลไม้ เพราะน้ำส้มคั้น 1 แก้วอาจใช้ส้มถึง 6–8 ผล

ข้าวเหนียวมะม่วง ทุเรียนครั้งละหลายพู หรือผลไม้ปั่นแก้วใหญ่ จึงเป็นเรื่องของปริมาณน้ำตาลที่ได้ในครั้งเดียว ไม่ใช่เพราะเป็นผลไม้

ยาหรือโรคอะไรทำให้น้ำตาลสูงได้บ้าง

NIDDK ระบุสาเหตุอื่นของเบาหวานไว้ดังนี้

• •ยาบางกลุ่ม เช่น ยาสเตียรอยด์ (กลูโคคอร์ติคอยด์) ยาต้านโรคจิตบางชนิด ยากันชัก ยาลดความดันกลุ่มเบต้าบล็อกเกอร์ ยาขับปัสสาวะ ยากดภูมิคุ้มกัน และไนอะซินขนาดสูง
• •โรคของตับอ่อน เช่น ตับอ่อนอักเสบ มะเร็งตับอ่อน หรือเคยผ่าตัดตับอ่อน
• •โรคของต่อมไร้ท่อ เช่น กลุ่มอาการคุชชิง (ฮอร์โมนคอร์ติซอลเกิน) โรคโกรทฮอร์โมนเกิน (อะโครเมกาลี) และโรคไทรอยด์
• •โรคทางพันธุกรรม เช่น เบาหวานจากยีนเดี่ยว

ห้ามหยุดยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะสงสัยว่ายาทำให้น้ำตาลสูง หลายตัวเป็นยาจำเป็น แพทย์อาจเลือกเฝ้าดูน้ำตาลหรือปรับยาให้ ส่วนคำถามเรื่องยาลดไขมัน อ่านได้ที่ กินยาลดไขมันแล้วเป็นเบาหวานจริงไหม

ใครคือกลุ่มเสี่ยงที่ควรตรวจน้ำตาล

NIDDK และ CDC ระบุปัจจัยเสี่ยงของเบาหวานชนิดที่ 2 ไว้ใกล้เคียงกัน

• •น้ำหนักเกิน อ้วน หรือรอบเอวใหญ่
• •อายุ 35 ปีขึ้นไป (เกณฑ์อายุของ NIDDK)
• •มีพ่อแม่ พี่น้อง เป็นเบาหวาน
• •ไม่ค่อยออกกำลังกาย ทำงานนั่งนาน
• •สูบบุหรี่ หรือได้รับควันบุหรี่มือสอง
• •เคยตรวจพบภาวะก่อนเบาหวาน
• •เคยเป็นเบาหวานขณะตั้งครรภ์ หรือคลอดลูกน้ำหนักเกิน 4 กิโลกรัม (9 ปอนด์)
• •เชื้อสายเอเชียเป็นกลุ่มหนึ่งที่มีความเสี่ยงสูงกว่า

คำแนะนำในไทย: เอกสารของกรมควบคุมโรคระบุตัวชี้วัดให้ประชาชนอายุ 35 ปีขึ้นไปประเมินความเสี่ยงทุก 1 ปี ด้วยการเจาะน้ำตาลปลายนิ้วหรือเจาะเลือดหลังงดอาหาร ส่วนแนวทางเวชปฏิบัติ พ.ศ. 2566 ให้ตรวจทุก 3 ปีถ้าคะแนนความเสี่ยงต่ำ จึงควรตรวจตามนัดของสถานพยาบาล อย่างน้อยทุก 1–3 ปีตามความเสี่ยง สอบถามสิทธิตรวจคัดกรองได้ที่สถานพยาบาลใกล้บ้าน

เกณฑ์ตัวเลขน้ำตาลอ่านต่อได้ที่ ค่าน้ำตาลเท่าไรถึงเป็นเบาหวาน

มีปัจจัยเสี่ยงแล้ว ป้องกันได้ไหม

ป้องกันทั้งหมดไม่ได้ แต่ชะลอหรือลดโอกาสได้มาก งานวิจัย Diabetes Prevention Program ในสหรัฐ (วารสาร NEJM ปี 2002) ศึกษาคน 3,234 คนที่น้ำตาลสูงกว่าปกติแต่ยังไม่เป็นเบาหวาน กลุ่มที่ปรับพฤติกรรมโดยตั้งเป้าลดน้ำหนักอย่างน้อยร้อยละ 7 และออกกำลังกายอย่างน้อยสัปดาห์ละ 150 นาที เป็นเบาหวานน้อยกว่ากลุ่มยาหลอกร้อยละ 58 ในเวลาติดตามเฉลี่ย 2.8 ปี

ขั้นตอนที่เริ่มได้ทันที

• •เปลี่ยนเครื่องดื่มหวานเป็นน้ำเปล่า หรือสั่งหวานน้อย
• •จัดจานแบบ 2:1:1 คือ ผัก 2 ส่วน ข้าวแป้ง 1 ส่วน เนื้อสัตว์ 1 ส่วน
• •ขยับร่างกายให้ได้สัปดาห์ละ 150 นาที เช่น เดินเร็ววันละ 30 นาที 5 วัน
• •ถ้าน้ำหนักเกิน ค่อย ๆ ลดทีละน้อย
• •เลิกบุหรี่

ถ้าเคยตรวจพบน้ำตาลเกินปกติแล้ว อ่านต่อที่ ภาวะก่อนเบาหวานคืออะไร

ความเชื่อที่พบบ่อย

ได้ยินว่าไม่กินหวานเลยก็ไม่เป็นเบาหวาน จริงไหม ไม่จริง กรรมพันธุ์ อายุ น้ำหนัก การไม่ออกกำลังกาย และยาบางชนิดก็เป็นปัจจัยเสี่ยง คนที่ไม่กินขนมหวานแต่กินข้าวแป้งและของทอดมากจนน้ำหนักเกินก็เป็นได้

ได้ยินว่าคนผอมไม่เป็นเบาหวาน จริงไหม ไม่จริง น้ำหนักเป็นเพียงปัจจัยหนึ่ง คนผอมที่มีพ่อแม่เป็นเบาหวาน หรืออายุมากขึ้น ก็ควรตรวจตามกำหนด

ได้ยินว่าน้ำผึ้งหรือน้ำตาลทรายแดงไม่ทำให้เป็นเบาหวาน จริงไหม น้ำผึ้งและน้ำตาลทรายแดงก็ยังเป็นน้ำตาล ให้พลังงานเช่นกัน จึงควรจำกัดปริมาณเหมือนน้ำตาลทราย

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb)

เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 10-1-15662-5-0011 ผลิตโดย บริษัท โอดี สไตล์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 1,000 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1–2 แคปซูล ปริมาณที่ได้รับจึงขึ้นกับจำนวนแคปซูลที่รับประทาน ฉลากระบุส่วนประกอบ 14 รายการ (ดูรายการเต็มที่หน้าสินค้า)

ต้องบอกตรง ๆ ก่อน: แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 ของไทยระบุว่ายังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการเสริมแร่ธาตุโครเมียม แมกนีเซียม หรือสมุนไพรต่าง ๆ จะช่วยการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด และสมาคมโรคเบาหวานอเมริกัน (ADA) ปี 2026 ก็ไม่แนะนำเช่นกัน ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้และหลักฐานที่มีอยู่ เป็นดังนี้

• •สารสกัดจากมะระขี้นก 150 มก. ต่อแคปซูล (300 มก. ถ้ารับประทาน 2 แคปซูล) — การทบทวนของ Cochrane ปี 2012 รวม 4 งาน 479 คน สรุปว่ายังมีหลักฐานไม่เพียงพอเรื่องผลของมะระขี้นกในเบาหวานชนิดที่ 2 การวิเคราะห์รวมภายหลัง 10 งานพบ HbA1c ต่างจากยาหลอก 0.26% แต่ผู้วิจัยจัดว่าหลักฐานมีคุณภาพต่ำถึงต่ำมาก ฉลากไม่ระบุอัตราส่วนสกัด จึงเทียบปริมาณกับงานวิจัยตรง ๆ ไม่ได้
• •โครเมียม พิโคลิเนต 0.5 มก. ต่อแคปซูล (ให้ธาตุโครเมียมราว 62 ไมโครกรัม เป็นค่าคำนวณ หรือราว 124 ไมโครกรัมถ้ารับประทาน 2 แคปซูล) — งานวิจัยในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ให้ผลขัดกัน การทบทวน 20 งานโดยผู้เขียนจาก NIH สรุปว่าโครเมียมเสริมมีประสิทธิผลจำกัด งานในคนที่มีความเสี่ยงเบาหวาน 56 คน ซึ่งได้รับ 500 หรือ 1,000 ไมโครกรัมต่อวันนาน 6 เดือน ไม่พบการเปลี่ยนแปลงของน้ำตาลและอินซูลิน
• •แมกนีเซียม 100 มก. ต่อแคปซูลตามฉลาก (ฉลากไม่ระบุชนิดเกลือ) — การวิเคราะห์รวม 9 งานในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ใช้ขนาดมัธยฐาน 360 มก. ต่อวัน พบน้ำตาลขณะอดอาหารต่ำลงเล็กน้อย แต่ HbA1c ไม่ต่างจากยาหลอกอย่างมีนัยสำคัญ

ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ทำให้ค่าน้ำตาลเปลี่ยนแปลง หรือลดโอกาสการเกิดเบาหวาน

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: ส่วนประกอบบางชนิด เช่น มะระขี้นก โสมอเมริกัน และกรดแอลฟาไลโปอิก อาจเสริมฤทธิ์ยาลดน้ำตาล ต้องแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อน และรู้จักอาการน้ำตาลต่ำ เช่น มือสั่น ใจสั่น เหงื่อออก หิว สับสน ถ้าน้ำตาลต่ำบ่อยผิดปกติ ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาและอินซูลินที่แพทย์สั่งให้ใช้ต่อ) แล้วรีบแจ้งแพทย์ ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ได้แก่ สับสนมาก ชัก หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด (เช่น วาร์ฟาริน แอสไพริน โคลพิโดเกรล): มีงานพบว่าโสมอเมริกันทำให้ฤทธิ์วาร์ฟารินลดลง และฉลากเตือนเรื่องน้ำมันปลา ต้องบอกแพทย์ก่อน
• •ผู้ป่วยโรคไต: ข้อมูลของ Linus Pauling Institute ระบุว่าผู้มีโรคไตควรจำกัดโครเมียมเสริม และเสี่ยงผลข้างเคียงจากแมกนีเซียมเสริมมากขึ้น ให้นำกล่องไปให้แพทย์ดูก่อน
• •ฉลากเตือน: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน สตรีให้นมบุตรไม่ควรรับประทาน ระวังในผู้แพ้อาหารทะเลและผู้ที่น้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ ห้ามใช้ในผู้แพ้ปลาทะเลหรือน้ำมันปลา และผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอื่นที่มีไขมันเป็นส่วนประกอบหลักให้รับประทานห่างอย่างน้อย 2 ชั่วโมง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าเฮิร์บทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที