อาร์ติโชคบำรุงตับจริงไหม งานวิจัยว่าอย่างไร และใครห้ามใช้

คำตอบสั้น: อาร์ติโชคเป็นพืชที่นิยมใช้ สารสกัดจากใบ งานทดลองแบบสุ่มในผู้ป่วยไขมันพอกตับ 100 คนในอิหร่าน ให้สารสกัดใบอาร์ติโชก 600 มก. ต่อวัน นาน 2 เดือน พบค่า ALT และ AST ลดลงมากกว่ากลุ่มยาหลอก และการวิเคราะห์รวม 5 งานผลไปทางเดียวกัน แต่งานยังน้อยและสั้นมาก ยังสรุปไม่ได้ว่า “บำรุงตับ” และยังไม่มีแนวทางเวชปฏิบัติที่เราตรวจแนะนำ เพราะสารสกัดอาร์ติโชคเพิ่มการหลั่งน้ำดีได้ ผู้ที่มีนิ่วหรือท่อน้ำดีอุดตันจึงต้องถามแพทย์ก่อน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •งานในผู้ป่วยไขมันพอกตับใช้สารสกัดใบอาร์ติโชก 600 มก. ต่อวัน นาน 2 เดือน
• •การวิเคราะห์รวม 5 งาน 333 คน พบ ALT, AST และไขมันในเลือดลดลงเทียบกลุ่มควบคุม แต่ยังเป็นงานจำนวนน้อย
• •งานนำร่องปี 1994 พบว่าสารสกัดอาร์ติโชคทำให้การหลั่งน้ำดีเพิ่มขึ้น
• •มีรายงานผื่นแพ้สัมผัสจากอาร์ติโชคในคนที่ทำงานกับพืชนี้
• •ผู้ที่มีนิ่วในถุงน้ำดี ท่อน้ำดีอุดตัน หรือตับแข็ง ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

อาร์ติโชคคือพืชอะไร ส่วนไหนที่ใช้

อาร์ติโชค (Cynara scolymus) เป็นพืชที่ในงานวิจัยด้านตับ ใช้สารสกัดจากใบ (artichoke leaf extract) ไม่ใช่การกินเป็นผัก

สารในใบที่งานวิจัยพูดถึงคือ ไซนาริน (cynarin) งานนำร่องปี 1994 ระบุว่าไซนารินเป็นส่วนประกอบหลักของสารสกัดที่ใช้

บนฉลากผลิตภัณฑ์ในไทยอาจสะกดว่า อาร์ติโชก อาร์ทิโชก หรืออาร์ติโช้ค เป็นพืชเดียวกัน ภาพรวมของพืชนี้อ่านได้ที่ อาร์ติโชคกับเจียวกู่หลาน สองพืชที่มักเห็นบนฉลาก

งานวิจัยอาร์ติโชคกับไขมันพอกตับและค่าตับ

งานทดลองแบบสุ่ม 100 คน (Panahi และคณะ 2018)

• •ผู้ป่วยไขมันพอกตับที่วินิจฉัยด้วยอัลตราซาวนด์ 100 คน ในอิหร่าน
• •กินสารสกัดใบอาร์ติโชก 600 มก. ต่อวัน หรือยาหลอก นาน 2 เดือน
• •ทำครบ 90 คน ไม่มีรายงานผลข้างเคียง
• •กลุ่มที่ได้สารสกัดมีค่า ALT และ AST ลดลงมากกว่า ขนาดตับเล็กลงจากอัลตราซาวนด์ และคอเลสเตอรอลกับไตรกลีเซอไรด์ลดลง

ข้อจำกัด: ผู้วิจัยเรียกงานนี้ว่า งานนำร่อง ทำศูนย์เดียว ระยะสั้น 2 เดือน และไม่ได้ตรวจชิ้นเนื้อตับ จึงยังไม่รู้ผลต่อพังผืดหรือผลระยะยาว

การวิเคราะห์รวม 5 งาน (Kamel และ Farag 2022)

รวมงานทดลองแบบสุ่ม 5 งาน ผู้ป่วยไขมันพอกตับ 333 คน พบว่าสารสกัดใบอาร์ติโชคลด ALT, AST คอเลสเตอรอลรวม LDL และไตรกลีเซอไรด์ได้มากกว่ากลุ่มควบคุม แต่มีแค่ 5 งาน ซึ่งยังน้อยเกินจะเป็นข้อสรุปหนักแน่น

แนวทางเวชปฏิบัติว่าอย่างไร

แนวทางไขมันพอกตับของไทย พ.ศ. 2569 ไม่ได้กล่าวถึงอาร์ติโชค และไม่ได้แนะนำสารสกัดสมุนไพรตัวใดเป็นการรักษาตับอักเสบจากไขมัน (แนวทางระบุว่าไม่แนะนำ silymarin จากมิลค์ทิสเซิล) การรักษาหลักยังเป็นการลดน้ำหนัก คุมอาหาร และออกกำลังกาย (อ่าน ไขมันพอกตับ มียารักษาไหม)

อาร์ติโชคบำรุงตับจริงไหม

คำว่า “บำรุงตับ” ไกลเกินหลักฐานที่มี สิ่งที่หลักฐานบอกได้คือ ในผู้ป่วยไขมันพอกตับ สารสกัดใบขนาด 600 มก. ต่อวัน ระยะ 2 เดือน สัมพันธ์กับค่าตับที่ลดลงในงานขนาดเล็ก สิ่งที่ยังไม่รู้คือ

• •ผลเกิน 2 เดือนเป็นอย่างไร
• •ช่วยเรื่องพังผืดหรือไม่
• •ใช้ได้ในโรคตับสาเหตุอื่นไหม เช่น ไวรัสตับอักเสบหรือตับจากแอลกอฮอล์
• •ขนาดต่ำกว่า 600 มก. มีผลไหม

และอย่าลืมว่า ค่าตับที่ลดลงไม่ได้แปลว่าตับปกติเสมอไป (อ่าน ค่าตับสูง ลดยังไง ลดลงได้ไหม)

อาร์ติโชคกับน้ำดี กลไกที่อ้างถึง

สารสกัดอาร์ติโชคเพิ่มการหลั่งน้ำดีได้ งานนำร่องแบบสุ่มไขว้ปกปิดสองทาง ปี 1994 (Kirchhoff และคณะ) ในอาสาสมัคร 20 คน ให้สารสกัดอาร์ติโชคมาตรฐาน 1.92 กรัม ครั้งเดียว ผ่านสายเข้าลำไส้เล็กส่วนต้นโดยตรง แล้ววัดน้ำดีที่ไหลออกมา พบว่า

• •30 นาที น้ำดีเพิ่มขึ้นราวร้อยละ 127 จากค่าเริ่มต้น (ช่วงนี้กลุ่มยาหลอกก็เพิ่มสูงสุดราวร้อยละ 140)
• •60 นาที เพิ่มราวร้อยละ 152
• •ที่ 120 และ 150 นาที กลุ่มสารสกัดยังมีน้ำดีมากกว่ายาหลอกอย่างมีนัยสำคัญ ส่วนกลุ่มยาหลอกลดต่ำกว่าค่าเริ่มต้นหลัง 3 ชั่วโมง

ข้อควรรู้: เป็นการให้ขนาดสูงครั้งเดียวผ่านสาย ไม่ใช่การกินทุกวัน และไม่ได้ศึกษาผลต่อโรคตับ

ทำไมคนมีนิ่วในถุงน้ำดีหรือท่อน้ำดีอุดตันต้องระวัง

เพราะสารที่กระตุ้นการหลั่งหรือการบีบตัวของทางเดินน้ำดี อาจไม่เหมาะกับคนที่ทางออกของน้ำดีตีบหรืออุดตัน นี่เป็นการอธิบายเหตุผลจากกลไก งานข้างต้นไม่ได้ทำในผู้ป่วยนิ่วจึงยังไม่ได้พิสูจน์ว่าเกิดอันตรายจริง แต่ช่วยให้เข้าใจว่าทำไมฉลากผลิตภัณฑ์เสริมอาหารบางตัวที่มีสารสกัดเหล่านี้จึงมีคำเตือนเรื่องท่อน้ำดีอุดตัน

ในทำนองเดียวกัน งานในอาสาสมัครสุขภาพดีพบว่า เคอร์คูมินจากขมิ้นชันเพียง 20 มก. ทำให้ถุงน้ำดีบีบตัวเล็กลงราวร้อยละ 29 ภายใน 2 ชั่วโมง

ผู้ที่ควรถามแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีอาร์ติโชค

• •มีนิ่วในถุงน้ำดี หรือเคยปวดท้องขวาบนหลังกินอาหารมัน
• •เคยมีท่อน้ำดีอุดตัน ตัวเหลืองตาเหลือง
• •เป็นตับแข็ง (แนวทางไทย พ.ศ. 2568 ระบุว่าไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร)

ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ได้แก่ อาเจียนเป็นเลือด หรือสับสน ซึมลง ปลุกตื่นยาก ส่วนตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม หรือแน่นชายโครงขวาบ่อย ควรไปพบแพทย์โดยเร็ว ไม่ต้องรอวันนัด

ผลข้างเคียงของอาร์ติโชค และการแพ้

• •ในงาน 600 มก. ต่อวัน นาน 2 เดือน ไม่มีรายงานผลข้างเคียง และงานปี 1994 ก็ไม่พบผลข้างเคียงจากการให้ครั้งเดียว แต่ทั้งสองงานเล็กและสั้น
• •การแพ้: อาร์ติโชคมีสารกลุ่ม sesquiterpene lactone ซึ่งรู้กันว่าทำให้เกิดการแพ้สัมผัสได้ ฐานข้อมูลโรคจากการทำงานของฝรั่งเศส (2001–2018) พบผิวหนังอักเสบจากการสัมผัสอาร์ติโชค 10 ราย (ส่วนใหญ่เป็นชนิดแพ้) ในเกษตรกร คนงานอาหาร และพนักงานร้าน
• •ผู้ที่เคยแพ้พืชหรือมีผื่นแพ้ง่าย ควรถามเภสัชกรก่อนใช้สารสกัด

ขนาดในงานวิจัย เทียบกับปริมาณในอาหารเสริมทั่วไป

ต้องดูตัวเลขบนฉลากเสมอ งานที่พบผลในผู้ป่วยไขมันพอกตับใช้ สารสกัดใบ 600 มก. ต่อวัน ถ้าฉลากผลิตภัณฑ์ระบุปริมาณต่ำกว่านี้มาก ก็นำผลของงานวิจัยมาใช้กับผลิตภัณฑ์นั้นตรง ๆ ไม่ได้ และงานที่เราตรวจไม่ได้ศึกษาการกินอาร์ติโชคเป็นผักกับโรคตับ

ภาพรวมเรื่องอาหารเสริมกับค่าตับอ่านต่อที่ ค่าตับสูง กินอาหารเสริมและสมุนไพรได้ไหม และการดูแลตับในชีวิตประจำวันอ่านที่ ดูแลตับในชีวิตประจำวัน

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ส่วนที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้มีดังนี้

• •สารสกัดอาร์ทิโชก 20 มก. — สารสกัดใบอาร์ติโชคเป็นสารที่มีงานทดลองแบบสุ่มขนาดเล็กในผู้ป่วยไขมันพอกตับ ซึ่งใช้ 600 มก. ต่อวัน นาน 2 เดือน ปริมาณในเม็ด 20 มก. น้อยกว่าในงานวิจัย 30 เท่า จึงนำผลของงานนั้นมาใช้กับเม็ดนี้ไม่ได้
• •สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. (ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณเคอร์คูมิน) — เกี่ยวข้องกับคำเตือนเรื่องท่อน้ำดีด้านล่าง

ไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ทำให้ค่าตับ ไขมันในตับ หรือการหลั่งน้ำดีเปลี่ยนแปลง ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ท่อน้ำดีอุดตัน: ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน ส่วนประกอบมีทั้งสารสกัดอาร์ทิโชกและสารสกัดขมิ้นชัน ซึ่งงานศึกษาในอาสาสมัครพบว่าเคอร์คูมินเพียง 20 มก. ทำให้ถุงน้ำดีบีบตัว ผู้ที่มีนิ่วในถุงน้ำดีหรือโรคท่อน้ำดีต้องถามแพทย์ก่อน
• •ผู้ป่วยตับแข็ง: แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งจึงไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต
• •ผู้มีค่าตับสูง ไวรัสตับอักเสบ หรือโรคตับอื่น: ให้นำกล่องไปให้แพทย์ดูก่อนทุกครั้ง เพราะเครือข่ายเฝ้าระวังของสหรัฐ (DILIN) รายงานตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) หรือยาต้านเกล็ดเลือด: มีส่วนประกอบ 4 ตัวที่เกี่ยวข้อง คือ ผงถั่วนัตโตะ (แหล่งวิตามินเค 2 ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณ) โคเอนไซม์ คิวเท็น ผงเก๋ากี้ และวิตามินอี ต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ
• •ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
• •หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้และพบแพทย์ทันที (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อจนกว่าแพทย์จะบอก)

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที