ภาวะเลือดเป็นกรดในโรคไต ไบคาร์บอเนตต่ำ ทำไมหมอให้กินโซเดียมไบคาร์บอเนต

คำตอบสั้น: ภาวะเลือดเป็นกรด (metabolic acidosis) ในโรคไตคือภาวะที่ไตขับกรดออกจากเลือดได้ไม่พอ จนระดับไบคาร์บอเนตในเลือดต่ำลง มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐ (NKF) ระบุว่าค่าไบคาร์บอเนตหรือ CO2 ในเลือดต่ำกว่า 22 อาจเป็นสัญญาณของภาวะนี้ แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 แนะนำให้ผู้ป่วยระยะ 3–5 ที่ไบคาร์บอเนตต่ำกว่า 22 มิลลิโมล/ลิตร รักษาด้วยยาโซเดียมไบคาร์บอเนต ส่วน KDIGO 2024 ให้พิจารณาการรักษาด้วยยาเมื่อต่ำกว่า 18 แพทย์จะเลือกตามผู้ป่วยแต่ละคน และห้ามใช้เบกกิ้งโซดาแก้เอง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ไบคาร์บอเนต (bicarbonate) คือสารที่เป็นด่างในเลือด ทำหน้าที่กันไม่ให้เลือดเป็นกรดเกินไป ในใบผลเลือดมักเขียนว่า CO2 หรือ Total CO2
• •NKF ระบุว่าภาวะนี้พบมากขึ้นเมื่อโรคไตเป็นมากขึ้น และหลายคนไม่มีอาการ
• •แนวทางไทย 2565: ระยะ 3–5 ที่ไบคาร์บอเนต ต่ำกว่า 22 แนะนำยาโซเดียมไบคาร์บอเนต เป้าหมายประมาณ 24–26 มิลลิโมล/ลิตร
• •KDIGO 2024: พิจารณายาเมื่อต่ำกว่า 18 ในผู้ใหญ่ และระบุว่าการทดลองแบบมียาหลอกยังไม่ยืนยันว่ายานี้ชะลอการเข้าสู่ไตวาย
• •ยาโซเดียมไบคาร์บอเนตมีโซเดียม จึงต้องติดตามความดัน อาการบวม และโพแทสเซียมตามที่แพทย์นัด

ภาวะเลือดเป็นกรดในโรคไตคืออะไร เกิดจากอะไร

เกิดจากไตที่เสื่อมลงขับกรดออกจากเลือดได้น้อยลง กรดจึงสะสม NKF อธิบายว่าไตที่ดีกำจัดของเสียจากเลือด รวมถึงกรด เมื่อไตทำงานลดลง กรดจึงค้างในร่างกาย

แนวทาง KDIGO 2024 อธิบายเพิ่มว่าเมื่อค่าการกรองของไตลดลง ไตทั้งขับไฮโดรเจนไอออน (ตัวที่ทำให้เป็นกรด) และสร้างไบคาร์บอเนตได้น้อยลง โดยระดับไบคาร์บอเนตในเลือดเริ่มลดลงเรื่อย ๆ เมื่อ eGFR (อัตราการกรองของไต) ต่ำกว่า 60

NKF ระบุปัจจัยที่ทำให้ผู้ป่วยไตเสี่ยงภาวะนี้มากขึ้น ได้แก่

• •eGFR ต่ำลง ยิ่งต่ำยิ่งเสี่ยง
• •โพแทสเซียมในเลือดสูง
• •มีอัลบูมินรั่วในปัสสาวะ
• •สูบบุหรี่
• •โลหิตจาง

ภาวะเลือดเป็นกรดยังเกิดจากสาเหตุอื่นที่ไม่เกี่ยวกับไตโดยตรงได้ เช่น ภาวะเลือดเป็นกรดจากเบาหวาน (คีโตแอซิโดซิส) ท้องเสียรุนแรง ขาดน้ำรุนแรง หรือได้ยาแอสไพรินเกินขนาด ซึ่ง NKF ระบุว่ามักเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน

ค่า CO2 หรือไบคาร์บอเนตในใบผลเลือด เท่าไรถึงเรียกว่าต่ำ

NKF ระบุว่าไบคาร์บอเนตหรือ CO2 ต่ำกว่า 22 mEq/L อาจเป็นสัญญาณว่าเลือดมีกรดมากเกินไป ค่านี้มักอยู่ในชุดตรวจเกลือแร่ (อิเล็กโทรไลต์) ร่วมกับโซเดียม โพแทสเซียม และคลอไรด์

NKF อธิบายว่าการวัดด่างที่ลดลงทำได้ง่ายกว่าการวัดกรดโดยตรง และไบคาร์บอเนตส่วนใหญ่ในร่างกายอยู่ในรูปคาร์บอนไดออกไซด์ ห้องแล็บจึงมักเรียกค่านี้ว่า CO2 ในเลือด

• •ใบผลบางแห่งใช้หน่วย mEq/L บางแห่งใช้มิลลิโมล/ลิตร สำหรับไบคาร์บอเนต ตัวเลขของสองหน่วยนี้เท่ากัน
• •ในรายที่รุนแรง แพทย์อาจเจาะเลือดจากหลอดเลือดแดงเพื่อวัดความเป็นกรดโดยตรง (blood gas) ตามที่ NKF ระบุ
• •ผลต่ำครั้งเดียวควรดูร่วมกับค่าอื่นและการตรวจครั้งก่อน ถ้าไม่แน่ใจให้ถามแพทย์ในวันนัด

ถ้าไม่แน่ใจว่าเคยตรวจค่านี้หรือยัง ให้ถามแพทย์ในวันนัด ดูรายการตรวจที่มักทำได้ที่ ตรวจไตตรวจอะไรบ้าง และควรตรวจทุกกี่เดือน

ภาวะเลือดเป็นกรดมีอาการอย่างไร อันตรายไหม

รายที่เป็นน้อยหรือค่อย ๆ เป็นมักไม่มีอาการ แต่ถ้าปล่อยไว้นานอาจกระทบกระดูก กล้ามเนื้อ และไต NKF ระบุอาการที่อาจพบ ได้แก่

• •หายใจเร็วและลึกผิดปกติ เหมือนหายใจไม่อิ่ม
• •หัวใจเต้นเร็ว
• •สับสน
• •อ่อนเพลียหรืออ่อนแรงมาก
• •คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร

ผลระยะยาวที่ NKF ระบุ ได้แก่ กระดูกบางลง กล้ามเนื้ออ่อนแรงหรือลีบ โรคไตแย่ลงเร็วขึ้น เด็กโตช้า และการศึกษาพบความสัมพันธ์กับความเสี่ยงเสียชีวิตที่สูงขึ้น

แนวทาง KDIGO 2024 เขียนไว้อย่างระวังว่าความสัมพันธ์เหล่านี้มาจากการศึกษาเชิงสังเกต และยังต้องพิสูจน์ว่าภาวะกรดเป็นสาเหตุโดยตรงหรือไม่

ทำไมหมอให้กินโซเดียมไบคาร์บอเนต แนวทางไทยกับ KDIGO ต่างกันอย่างไร

ยาโซเดียมไบคาร์บอเนตเพิ่มด่างในเลือดเพื่อหักล้างกรดที่ค้าง NKF ระบุว่ายาที่ใช้บ่อย ได้แก่ โซเดียมไบคาร์บอเนตชนิดเม็ดหรือผง และโซเดียมซิเตรตชนิดน้ำ ส่วนยากลุ่มโพแทสเซียมซิเตรตมักไม่ใช้ในผู้ป่วยไต ยกเว้นมีโพแทสเซียมในเลือดต่ำ

เกณฑ์เริ่มยาของสองแนวทางไม่เท่ากัน

• •แนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ข้อ 13.2 แนะนำให้ผู้ป่วยระยะ 3–5 ที่ไบคาร์บอเนตต่ำกว่า 22 มิลลิโมล/ลิตร รักษาด้วยยาโซเดียมไบคาร์บอเนต เพื่อหวังผลชะลอความเสื่อมของไต และ ข้อ 13.3 ให้เป้าหมายไบคาร์บอเนตประมาณ 24–26 มิลลิโมล/ลิตร
• •KDIGO 2024 ข้อ 3.10.1 ให้พิจารณาการรักษาด้วยยา ร่วมกับหรือไม่ร่วมกับการปรับอาหาร เพื่อไม่ให้ภาวะกรดรุนแรงจนมีผลทางคลินิก โดยยกตัวอย่างไบคาร์บอเนตต่ำกว่า 18 มิลลิโมล/ลิตรในผู้ใหญ่
• •เหตุผลที่ KDIGO ใช้เกณฑ์ต่ำกว่า คือการทบทวนอย่างเป็นระบบปี 2564 รวม 15 การทดลอง ผู้ป่วย 2,445 คน เมื่อดูเฉพาะการทดลองที่มียาหลอก ยังไม่ยืนยันว่ายานี้ลดความเสี่ยงไตวาย และการทดลอง BiCARB ในผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปที่ไตระยะ 3–4 ก็ไม่พบประโยชน์ชัดเจน
• •แม้อย่างนั้น KDIGO ระบุว่ายานี้ได้ผลชัดในการเพิ่มไบคาร์บอเนต จึงเหมาะใช้ป้องกันภาวะกรดที่รุนแรง

สรุปคือ แพทย์ไทยอาจเริ่มยาเร็วกว่าเกณฑ์ของ KDIGO ตามแนวทางไทย ทั้งสองแบบเป็นการตัดสินใจทางการแพทย์ที่มีเหตุผล ผู้ป่วยไม่ควรเพิ่ม ลด หรือหยุดยาเอง

กินยาโซเดียมไบคาร์บอเนตอย่างไร ต้องระวังอะไร

กินตามขนาดและเวลาที่ฉลากยาระบุ และบอกแพทย์ทุกครั้งถ้าบวมหรือความดันขึ้น MedlinePlus ระบุข้อควรรู้ของยานี้ดังนี้

• •ยานี้ เพิ่มโซเดียมในร่างกาย คนที่ต้องจำกัดเกลือควรคุยกับแพทย์ก่อน ซึ่งเป็นเหตุผลที่ KDIGO 2024 ข้อ 3.10.2 ให้ติดตามไม่ให้ไบคาร์บอเนตสูงเกินค่าปกติ และไม่ให้กระทบความดัน โพแทสเซียม และภาวะน้ำเกิน
• •ควรกินห่างจากยาอื่นอย่างน้อย 2 ชั่วโมง ถ้ามียาหลายตัวให้เภสัชกรช่วยจัดเวลา
• •ห้ามกินตอนอิ่มจัด และถ้าเป็นชนิดผงต้องละลายน้ำตามที่แพทย์หรือเภสัชกรบอก
• •ถ้าลืมกิน ให้กินทันทีที่นึกได้ แต่ถ้าใกล้เวลามื้อถัดไปให้ข้ามไป ห้ามกินเบิ้ลสองเท่า
• •ผลข้างเคียงที่พบได้ คือ กระหายน้ำ ปวดท้อง ท้องอืดมีลม ถ้าเป็นมากหรือไม่หาย ให้บอกแพทย์

ในบริบทอาหารไทย ผู้ที่กินยานี้อยู่ยิ่งต้องระวังโซเดียมจากน้ำปลา ผงปรุงรส และอาหารสำเร็จรูป เพราะโซเดียมจากยาบวกกับอาหารรวมกัน อ่านวิธีลดเค็มได้ที่ โรคไตกินเกลือได้ไหม ผงชูรส น้ำปลา ได้วันละเท่าไร

กินผักผลไม้ช่วยลดกรดได้ไหม คนเป็นไตกินได้แค่ไหน

ผักผลไม้ช่วยลดกรดในร่างกายได้ แต่ต้องเลือกให้เข้ากับระดับโพแทสเซียมของตัวเอง NKF ระบุว่าผัก ผลไม้ และโปรตีนจากพืชให้ฤทธิ์ด่าง ส่วนเนื้อสัตว์ ไข่แดง ชีสแข็ง และธัญพืช ทำให้กรดในร่างกายเพิ่มขึ้น ไม่ได้แปลว่าต้องงด แต่ลดสัดส่วนลงได้

แนวทางไทย พ.ศ. 2565 ข้อ 13.1 แนะนำให้ผู้ป่วยระยะ 3–5 กินผักหรือผลไม้ได้ หากไม่มีภาวะเกลือแร่ในเลือดผิดปกติ เพื่อลดการสร้างกรดในร่างกาย และ KDIGO 2024 ระบุว่าอาหารที่เน้นพืชให้ผลควบคุมภาวะกรดได้ใกล้เคียงยาโซเดียมไบคาร์บอเนต

ข้อควรระวังคือโพแทสเซียม ตารางที่ 10.2 ของแนวทางไทยจัดผลไม้ที่มีโพแทสเซียมต่ำถึงปานกลาง เช่น สับปะรด แตงโม ส้มโอ ส้มเขียวหวาน ชมพู่ มังคุด ส่วนกล้วย ทุเรียน ลำไย มะม่วง น้ำมะพร้าว อยู่ในกลุ่มโพแทสเซียมสูง ผู้ที่โพแทสเซียมสูงอยู่แล้วต้องคุยกับแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อน ดูรายละเอียดได้ที่ คนเป็นโรคไตกินผลไม้อะไรได้บ้าง และ โพแทสเซียมสูง อาการ อันตรายแค่ไหน

ความเชื่อที่พบบ่อย: "ดื่มน้ำผสมเบกกิ้งโซดาเองช่วยไต" จริงไหม

ไม่ควรทำเอง แม้ NKF จะระบุว่าโซเดียมไบคาร์บอเนตชนิดผงก็คือเบกกิ้งโซดา แต่ NKF ก็เขียนไว้ชัดว่าการรักษาภาวะเลือดเป็นกรดต้องปรับเฉพาะคนและอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ ห้ามลองรักษาเองโดยไม่คุยกับบุคลากรทางการแพทย์ก่อน

เหตุผลมีอย่างน้อย 3 ข้อ

• •ไม่รู้ว่าไบคาร์บอเนตของตัวเองต่ำจริงหรือไม่ ถ้าไม่ได้ตรวจเลือด
• •ได้โซเดียมเพิ่มโดยไม่รู้ขนาด ซึ่งอาจทำให้บวมหรือความดันขึ้นในผู้ป่วยไต
• •MedlinePlus ระบุว่าถ้าใช้เป็นยาลดกรดในกระเพาะ ไม่ควรใช้นานเกิน 2 สัปดาห์ถ้าแพทย์ไม่ได้สั่ง

อีกความเชื่อหนึ่งคือ "ค่าไบคาร์บอเนตกลับมาปกติแล้ว แปลว่าไตดีขึ้น เลิกยาได้" ซึ่งไม่ถูก ค่าที่ปกติอาจเป็นเพราะยากำลังทำงานอยู่ การหยุดหรือปรับยาต้องให้แพทย์ตัดสินจากผลตรวจครั้งถัดไป

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์หรือไปโรงพยาบาลทันที

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 NKF ระบุว่าการเปลี่ยนแปลงของการหายใจจากภาวะนี้อาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

• •หายใจเร็ว ลึก หรือหอบเหนื่อยผิดปกติ
• •สับสน ซึมลง หรือปลุกตื่นยาก
• •อาเจียนเป็นสีน้ำตาลคล้ายกากกาแฟ หรือถ่ายดำ

ควรติดต่อแพทย์ที่ดูแลทันที (ไม่ต้องรอวันนัด) ถ้ามีอาการเหล่านี้ระหว่างกินยาโซเดียมไบคาร์บอเนต ซึ่ง MedlinePlus ระบุว่าต้องแจ้งแพทย์ทันที

• •เท้าหรือขาบวมขึ้น
• •ปวดศีรษะรุนแรง คลื่นไส้ เบื่ออาหาร อ่อนแรง
• •ปัสสาวะมีเลือดปน

เมื่อโทรหาแพทย์หรือเภสัชกร ให้ถามทันทีว่าควรกินยานี้ต่ออย่างไร ห้ามเพิ่มยาเอง และให้นำยาทุกตัวที่กินอยู่ไปให้แพทย์ดูด้วย

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ผงไข่ขาว 230 มก. · สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. · กรดอัลฟาไลโปอิก 40 มก. · ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. · วิตามินดี3 200 IU · วิตามินบี6 1 มก. · วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม · กรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •ฉลากไม่มีโซเดียมไบคาร์บอเนตหรือซิเตรตอยู่ในส่วนประกอบ ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ระดับไบคาร์บอเนตในเลือดเปลี่ยน และใช้แทนยาที่แพทย์สั่งไม่ได้
• •ผงไข่ขาว 230 มก. — คิดเป็นโปรตีนประมาณ 0.19 กรัม (ประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA เพราะฉลากไม่ได้ระบุโปรตีน) เป็นปริมาณน้อย ไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร
• •แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำผลิตภัณฑ์ใด ๆ ไปปรึกษาแพทย์ก่อน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · มีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที