ค่าไตต่ำเกิดจากอะไร ครีเอตินินต่ำกับ eGFR ต่ำ ต่างกันมาก

คำตอบสั้น: คำว่า “ค่าไตต่ำ” มีสองความหมายที่ตรงข้ามกัน ครีเอตินินต่ำ พบไม่บ่อย มักเกิดจากกล้ามเนื้อน้อย ขาดสารอาหาร หรือกล้ามเนื้อลีบตามวัย ไม่ได้แปลว่าไตเสีย แต่เป็นสัญญาณให้ดูแลภาวะโภชนาการ ส่วน eGFR ต่ำ คือไตกรองได้ลดลง ถ้าต่ำกว่า 60 ติดต่อกันเกิน 3 เดือนจะนับเป็นโรคไตเรื้อรังระยะ 3 ขึ้นไป ก่อนงดอาหารใด ๆ ต้องดูให้ชัดว่าตัวไหนต่ำ เพราะคำแนะนำของสองกรณีนี้ต่างกันมาก

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ครีเอตินินกับ eGFR วิ่งสวนทางกัน ครีเอตินินยิ่งสูง eGFR ยิ่งต่ำ
• •MedlinePlus ระบุว่าครีเอตินินต่ำพบไม่บ่อย อาจมาจากขาดสารอาหาร กล้ามเนื้อเล็กลงจากการเจ็บป่วยนาน โรคเส้นประสาท หรือการสูญเสียกล้ามเนื้อตามวัย และโรคตับรุนแรง
• •eGFR ต่ำกว่า 60 ติดต่อกันเกิน 3 เดือน นับเป็นโรคไตเรื้อรัง แม้ไม่พบความผิดปกติอื่น
• •ในผู้สูงอายุที่กล้ามเนื้อน้อย eGFR จากครีเอตินินอาจสูงกว่าความจริง แพทย์อาจตรวจซิสตาทินซีเพิ่ม
• •ผู้ที่ครีเอตินินต่ำจากกล้ามเนื้อน้อยไม่ควรงดโปรตีนเอง แนวทาง KDIGO 2024 ให้พิจารณาเป้าหมายโปรตีนและพลังงานที่สูงขึ้นในผู้สูงอายุที่เปราะบาง

คนพูดว่า “ค่าไตต่ำ” หมายถึงค่าตัวไหน

ต้องดูว่าค่าที่ต่ำคือตัวไหน

• •ครีเอตินิน (creatinine) เป็นของเสียจากการสลายของกล้ามเนื้อ ไตกรองออก สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ อธิบายว่าเมื่อโรคไตแย่ลง ครีเอตินินจะสูงขึ้น ดังนั้นครีเอตินินต่ำจึงไม่ได้บอกว่าไตแย่
• •eGFR (อัตราการกรองของไต) คำนวณจากครีเอตินิน อายุ และเพศ ยิ่งสูงยิ่งดี eGFR ต่ำจึงหมายถึงไตกรองได้ลดลง

คนที่เห็นคำว่า “ต่ำ” ในใบผลแล้วกังวลว่าไตเสื่อม ควรเช็กก่อนว่าเป็นครีเอตินินต่ำ หรือ eGFR ต่ำ วิธีอ่านค่าทั้งสองแบบละเอียดอยู่ที่ ค่าไต eGFR กับครีอะตินิน อ่านอย่างไร

ครีเอตินินต่ำเกิดจากอะไร อันตรายไหม

MedlinePlus ระบุว่าครีเอตินินต่ำพบไม่บ่อย และอาจเป็นสัญญาณของ

• •ภาวะขาดสารอาหาร
• •กล้ามเนื้อเล็กลง เช่น จากการเจ็บป่วยนาน โรคของเส้นประสาท หรือการสูญเสียกล้ามเนื้อตามวัย
• •โรคตับรุนแรง

ตัวครีเอตินินต่ำเองไม่ได้ทำร้ายไต แต่สิ่งที่อยู่เบื้องหลัง คือกล้ามเนื้อน้อยหรือขาดสารอาหาร เป็นเรื่องสำคัญ แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่าภาวะทุพโภชนาการในผู้ป่วยโรคไตสัมพันธ์กับการเจ็บป่วยและการเสียชีวิตที่สูงขึ้น และแนะนำให้คัดกรองภาวะทุพโภชนาการปีละ 2 ครั้ง ในผู้ป่วยไตที่อายุเกิน 65 ปี ระยะ 4–5 หรือมีน้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ เปราะบาง หรือเบื่ออาหาร

ผู้สูงอายุควรได้โปรตีนวันละเท่าไร อ่านได้ที่ ผู้สูงอายุควรได้โปรตีนวันละเท่าไร

eGFR ต่ำเกิดจากอะไร หมายถึงไตทำงานลดลงใช่ไหม

โดยทั่วไปใช่ eGFR ต่ำหมายถึงไตกรองได้ลดลง แต่ต้องแยกว่าเป็นแบบเรื้อรังหรือชั่วคราว

• •โรคไตเรื้อรัง คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่าสาเหตุที่พบมากที่สุดคือเบาหวาน รองลงมาคือความดันโลหิตสูง
• •ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน จากการเสียน้ำมาก ติดเชื้อรุนแรง หรือยาบางชนิด ซึ่งฟื้นได้ถ้ารักษาทัน
• •ปัจจัยที่ทำให้ครีเอตินินขึ้นชั่วคราว เช่น ขาดน้ำ ออกกำลังกายหนัก หรือกินเนื้อสัตว์มากก่อนตรวจ ตามที่ MedlinePlus ระบุ จะทำให้ eGFR ดูต่ำกว่าปกติ

แนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ให้ตรวจซ้ำในอีก 3 เดือนเมื่อพบความผิดปกติ ถ้ายืนยันจึงวินิจฉัยว่าเป็นโรคไตเรื้อรัง ระดับความรุนแรงตาม eGFR คือ 45–59 ระยะ 3a · 30–44 ระยะ 3b · 15–29 ระยะ 4 · ต่ำกว่า 15 ระยะ 5 อ่านต่อที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

ผู้สูงอายุกล้ามเนื้อน้อย ทำให้ค่าไตดูดีเกินจริงได้อย่างไร

กล้ามเนื้อน้อย ครีเอตินินก็ต่ำ eGFR ที่คำนวณได้จึงสูงเกินจริง แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่าในผู้สูงอายุที่กล้ามเนื้อพร่อง eGFR ที่คิดจากครีเอตินินจะสูงกว่าการกรองจริง ซึ่งอาจทำให้ได้ยาเกินขนาด และค่าอัลบูมินต่อครีเอตินินในปัสสาวะ (ACR) อาจสูงเกินจริงด้วย เพราะครีเอตินินที่เป็นตัวหารต่ำ

ตัวอย่างจากสมการ CKD-EPI ในแนวทางไทย ผู้หญิงอายุ 75 ปีที่ครีเอตินิน 0.6 มก./ดล. จะได้ eGFR ราว 89 ซึ่งดูเกือบปกติ แต่ถ้ากล้ามเนื้อน้อยมาก การกรองจริงอาจต่ำกว่านั้น

ทางเลือกที่แนวทางกล่าวถึง

• •ตรวจซิสตาทินซี (cystatin C) แนวทางไทยแนะนำให้พิจารณาถ้าทำได้ ในผู้ที่ eGFR อยู่ระหว่าง 45–59 และไม่มีความผิดปกติของไตอื่น
• •KDIGO 2024 ระบุภาวะที่ eGFR จากครีเอตินินคลาดเคลื่อน เช่น ผู้ที่ถูกตัดขา อัมพาตจากไขสันหลังบาดเจ็บ โรคกล้ามเนื้อลีบ และภาวะทุพโภชนาการ ซึ่งแพทย์อาจใช้ซิสตาทินซีหรือวิธีวัดอื่นช่วยตัดสินใจ

เรื่องนี้สำคัญกับการใช้ยา เพราะ KDIGO ให้แพทย์พิจารณาค่าการกรองของไตเมื่อกำหนดขนาดยาที่ขับออกทางไต

ค่าไตต่ำมีอาการไหม

• •eGFR ต่ำในระยะแรก มักไม่มีอาการ NIDDK ระบุว่าทางเดียวที่จะรู้คือตรวจเลือดและปัสสาวะ อาการจะเห็นเมื่อโรคเป็นมากแล้ว อ่านต่อที่ โรคไต อาการเริ่มแรก
• •ครีเอตินินต่ำ ไม่มีอาการเฉพาะของตัวเอง สิ่งที่ควรสังเกตคือต้นเหตุ เช่น น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ เบื่ออาหาร หรือร่างกายเปราะบางลง ซึ่ง KDIGO ใช้เป็นสัญญาณให้ประเมินภาวะโภชนาการ

ค่าไตต่ำห้ามกินอะไร

คำตอบขึ้นกับว่าค่าไหนต่ำ

ถ้าครีเอตินินต่ำ แต่ eGFR ปกติ

ไม่จำเป็นต้องกินอาหารแบบผู้ป่วยไต สิ่งสำคัญคือได้โปรตีนและพลังงานพอ เพื่อรักษากล้ามเนื้อ การงดเนื้อสัตว์หรือไข่เพราะกลัวไตพังอาจทำให้กล้ามเนื้อลดลงอีก KDIGO 2024 ให้พิจารณาเป้าหมายโปรตีนและพลังงานที่สูงขึ้นในผู้สูงอายุที่เปราะบางหรือกล้ามเนื้อพร่อง ถ้าเป็นโรคไตร่วมด้วย ให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารช่วยหาจุดสมดุล

ถ้า eGFR ต่ำจริงและยืนยันแล้ว

• •ลดเค็ม แนวทางไทยให้โซเดียมน้อยกว่า 2,000 มก./วัน
• •โปรตีนตามที่แพทย์กำหนด แนวทางไทยแนะนำประมาณ 0.6 กรัม/กก./วัน ในผู้ป่วยระยะ 3a ขึ้นไปที่ไม่เป็นเบาหวาน และ 0.6–0.8 กรัม/กก./วัน ในผู้ที่เป็นเบาหวาน ภายใต้การติดตามใกล้ชิด
• •โพแทสเซียมและฟอสฟอรัส จำกัดตามผลเลือด ไม่ใช่จำกัดทุกอย่างพร้อมกัน
• •เลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs และระวังสมุนไพร ตามแนวทางไทย

รายละเอียดแต่ละระยะอ่านได้ที่ อาหารโรคไตระยะ 3 ระยะ 4 ระยะ 5 ต่างกันอย่างไร

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยเรื่องค่าไตต่ำ

• •“ครีเอตินินยิ่งต่ำยิ่งดี” ไม่จริง ครีเอตินินต่ำมากมักสะท้อนกล้ามเนื้อน้อยหรือขาดสารอาหาร ไม่ได้แปลว่าไตยิ่งดี
• •“eGFR ต่ำแปลว่าต้องฟอกไตแล้ว” ไม่จริง MedlinePlus ระบุว่าส่วนใหญ่จะเริ่มฟอกไตเมื่อไตเหลือการทำงานราวร้อยละ 10–15 และแนวทางไทยนิยามไตวายระยะสุดท้ายว่าเป็นระยะ 5 ที่ eGFR ต่ำกว่า 6 หรือจำเป็นต้องได้รับการบำบัดทดแทนไต
• •“กินโปรตีนน้อย ๆ ไว้ก่อนปลอดภัยกว่า” ไม่จริง KDIGO ให้ใช้อาหารโปรตีนต่ำมากเฉพาะภายใต้การดูแลใกล้ชิด เพราะเสี่ยงขาดสารอาหาร

ควรทำอย่างไรต่อ

1. 1ดูใบผลให้ชัดว่าค่าที่ผิดปกติคือครีเอตินินหรือ eGFR และดูช่วงอ้างอิงของห้องแล็บ
2. 2ถ้า eGFR ต่ำกว่า 60 ให้ตรวจซ้ำใน 3 เดือน พร้อมตรวจอัลบูมินในปัสสาวะ
3. 3ถ้าครีเอตินินต่ำ ให้ชั่งน้ำหนักและสังเกตว่ากล้ามเนื้อลดลงหรือกินได้น้อยลงหรือไม่ แล้วเล่าให้แพทย์ฟัง
4. 4ถ้าผลสองค่าดูขัดกัน เช่น ผอมมากแต่ eGFR สูง ให้ถามแพทย์เรื่องการตรวจซิสตาทินซี
5. 5นำรายการยาและอาหารเสริมทั้งหมดไปด้วย เพราะขนาดยาบางตัวต้องคิดจากค่าการกรองของไต

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบที่คนมักถามเมื่อกังวลเรื่องกล้ามเนื้อน้อยหรือโปรตีน คือ

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่มีฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ผงไข่ขาวในแคปซูลมีปริมาณน้อยมาก ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน หากประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (USDA) จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม หรือประมาณ 1 ใน 19 ของไข่ขาวจากไข่ใบใหญ่ 1 ฟอง (ราว 3.6 กรัม) จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน และไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร

ผู้ที่ครีเอตินินต่ำเพราะกล้ามเนื้อน้อยหรือกินได้น้อย ต้องได้โปรตีนและพลังงานจากอาหารจริงตามที่แพทย์หรือนักกำหนดอาหารวางแผน ไม่ใช่จากแคปซูล

ส่วนประกอบอื่นในแคปซูลมีสารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. ซึ่งมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดัน ยาเบาหวาน และยาต้านเกล็ดเลือด แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำผลิตภัณฑ์ใด ๆ ไปปรึกษาแพทย์ก่อน

ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที