Cystatin C คืออะไร ตรวจค่าไตแบบนี้ต่างจากครีเอตินินอย่างไร ใครควรตรวจ

คำตอบสั้น: Cystatin C (ซิสตาตินซี) คือโปรตีนที่เซลล์ในร่างกายสร้างขึ้น และไตเป็นผู้กรองออก ถ้าระดับในเลือดสูงอาจหมายถึงไตกรองได้น้อยลง ข้อดีคือไม่ผูกกับมวลกล้ามเนื้อเหมือนครีเอตินิน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยให้พิจารณาตรวจ Cystatin C (ถ้าทำได้) ในผู้ที่ eGFR จากครีเอตินินอยู่ระหว่าง 45–59 และไม่มีความผิดปกติของไตอื่น เพื่อยืนยันว่าเป็นโรคไตเรื้อรังจริงหรือไม่ ค่านี้ไม่ได้แม่นกว่าในทุกกรณี แพทย์จึงมักใช้คู่กับครีเอตินิน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •eGFR (อัตราการกรองของไตโดยประมาณ) ปกติคำนวณจากครีเอตินินในเลือด ซึ่งเป็นของเสียจากกล้ามเนื้อ จึงคลาดเคลื่อนได้ในคนผอมมาก คนกล้ามเนื้อเยอะ หรือคนที่กินเนื้อสัตว์ก่อนเจาะเลือด
• •แนวทางไทย พ.ศ. 2565 ให้พิจารณาตรวจ Cystatin C เมื่อ eGFR อยู่ที่ 45–59 และไม่มีความผิดปกติอื่นของไต แล้วคำนวณด้วยสมการที่ใช้ทั้งสองค่า
• •แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่า การใช้ครีเอตินินร่วมกับ Cystatin C แม่นกว่าใช้ค่าใดค่าหนึ่งเดี่ยว ๆ
• •Cystatin C ก็มีตัวรบกวน เช่น ยาสเตียรอยด์ โรคไทรอยด์ที่ยังไม่ได้รักษา มะเร็ง การสูบบุหรี่
• •ผลตรวจครั้งเดียวยังสรุปไม่ได้ว่าเป็นโรคไตเรื้อรัง ต้องดูว่าผิดปกตินานเกิน 3 เดือน

Cystatin C คืออะไร ทำไมใช้บอกการทำงานของไตได้

Cystatin C เป็นโปรตีนที่เซลล์ในร่างกายสร้างขึ้นตลอดเวลา และไตที่ดีจะรักษาระดับในเลือดให้พอดี มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐ (NKF) อธิบายว่า ถ้าระดับ Cystatin C ในเลือดสูงเกินไป อาจหมายความว่าไตทำงานได้ไม่ดี

หลักคิดเหมือนครีเอตินิน คือ ของที่ไตต้องกรองออก ถ้าไตกรองได้น้อยลง ของนั้นก็ค้างในเลือดมากขึ้น แพทย์จึงนำค่าในเลือดไปคำนวณย้อนกลับเป็นค่า eGFR หน่วยเป็นมิลลิลิตรต่อนาทีต่อพื้นที่ผิวกาย 1.73 ตารางเมตร

การเจาะเลือดตรวจ Cystatin C ทำเหมือนเจาะเลือดทั่วไป NKF ระบุว่าใช้เวลาไม่ถึง 5 นาที ความเสี่ยงมีแค่เจ็บหรือช้ำตรงที่เจาะ

Cystatin C ต่างจากครีเอตินินอย่างไร

ต่างกันที่ "ตัวรบกวน" ไม่ใช่ว่าค่าหนึ่งดีกว่าอีกค่าเสมอ แนวทาง KDIGO 2024 อธิบายว่าครีเอตินินผูกกับมวลกล้ามเนื้อโดยตรง จึงอาจหลอกตาในคนที่รูปร่างสุดขั้ว ส่วน Cystatin C ได้รับผลจากปัจจัยอีกชุดหนึ่ง

• •ครีเอตินิน ได้รับผลจากมวลกล้ามเนื้อ อาหารโปรตีนสูง อาหารคีโต อาหารมังสวิรัติ อาหารโปรตีนต่ำ และการกินครีเอทีนเสริม (อาหารเสริมของคนเล่นกล้าม)
• •Cystatin C ได้รับผลจากการใช้ยาสเตียรอยด์ โรคไทรอยด์ มะเร็ง การสูบบุหรี่ และการอักเสบรุนแรง
• •ทั้งสองค่า คลาดเคลื่อนได้ในคนที่ขาดสารอาหารหรือป่วยเรื้อรังหนัก ซึ่ง KDIGO แนะนำให้วัดค่าการกรองโดยตรงถ้าต้องตัดสินใจเรื่องการรักษาสำคัญ

ตัวอย่างใกล้ตัวคนไทย: ผู้สูงอายุที่ผอมลงมาก กล้ามเนื้อน้อย อาจมีครีเอตินินต่ำจน eGFR ดูดีเกินจริง ส่วนคนที่ยกน้ำหนักและกินครีเอทีน อาจมีครีเอตินินสูงจน eGFR ดูแย่เกินจริง อ่านเรื่องการอ่านค่าไตพื้นฐานได้ที่ ค่าไตปกติอยู่ที่เท่าไหร่ eGFR 60 70 80 90 ปกติไหม

ใครควรตรวจ Cystatin C บ้าง

แนวทางไทยระบุกลุ่มชัดที่สุด คือคนที่ eGFR จากครีเอตินินอยู่ระหว่าง 45–59 และตรวจอย่างอื่นไม่พบความผิดปกติของไต ข้อแนะนำเวชปฏิบัติการดูแลผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังก่อนการบำบัดทดแทนไต พ.ศ. 2565 ของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย ให้พิจารณาตรวจ Cystatin C ในกลุ่มนี้ (ถ้าทำได้) แล้วคำนวณด้วยสมการ 2012 CKD-EPI ที่ใช้ทั้งครีเอตินินและ Cystatin C เพื่อยืนยันการวินิจฉัย

เหตุผลคือ eGFR ช่วง 45–59 ตรงกับระยะ 3a ซึ่งถ้าไม่มีหลักฐานอื่นของไตผิดปกติ เช่น ไม่มีอัลบูมินรั่วในปัสสาวะ ก็อาจเป็นได้ว่าค่าครีเอตินินคลาดเคลื่อน การตรวจ Cystatin C ร่วมด้วยจึงช่วยยืนยันผล

แนวทาง KDIGO 2024 ระบุสถานการณ์ที่ควรใช้ค่าที่รวม Cystatin C เพิ่มเติม เช่น

• •คนที่กล้ามเนื้อน้อยผิดปกติหรือเยอะผิดปกติ เช่น นักเพาะกาย ผู้ที่ถูกตัดขาเหนือเข่า ผู้บาดเจ็บไขสันหลัง
• •คนที่อ้วนมาก
• •คนที่กินอาหารโปรตีนต่ำ อาหารคีโต มังสวิรัติ อาหารโปรตีนสูง หรือครีเอทีนเสริม
• •เมื่อค่าการกรองของไตมีผลต่อการตัดสินใจรักษา เช่น การวินิจฉัย การแบ่งระยะ หรือการปรับขนาดยา

ข้อควรรู้คือ ทั้งแนวทางไทยและ KDIGO ใช้คำว่า "ถ้าทำได้" หรือ "ถ้ามี" เพราะไม่ใช่ทุกโรงพยาบาลมีการตรวจนี้ ถ้าสงสัยว่าตัวเองเข้ากลุ่มนี้ ให้ถามแพทย์ที่ดูแลว่าจำเป็นไหม

อ่านผล Cystatin C คู่กับครีเอตินินอย่างไร

ให้ดูว่า eGFR จากสองค่าไปทางเดียวกันหรือไม่ แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่าหลายการศึกษาพบคนราว 25–30% มี eGFR จากครีเอตินินกับจาก Cystatin C ต่างกันตั้งแต่ 15 มล./นาที/1.73 ตร.ม. หรือ 20% ขึ้นไป

• •ถ้าสองค่าใกล้กัน KDIGO ระบุว่าความแม่นของ eGFR ทุกแบบสูงและใกล้เคียงกัน ผลจึงค่อนข้างเชื่อถือได้
• •ถ้าสองค่าห่างกันมาก ค่าที่คำนวณจากทั้งสองอย่างรวมกันแม่นกว่าค่าใดค่าหนึ่ง และ KDIGO เห็นว่าสมเหตุสมผลที่จะตรวจ Cystatin C ซ้ำเป็นระยะคู่กับครีเอตินินในคนที่ค่าการกรองมีผลต่อการรักษา
• •ปัจจัยที่สัมพันธ์กับ eGFR จากครีเอตินิน "สูงกว่า" จาก Cystatin C ตามที่ KDIGO รวบรวม ได้แก่ อายุมาก เพศหญิง ค่าดัชนีมวลกายสูง น้ำหนักลดลง และการสูบบุหรี่ในปัจจุบัน

ระยะของโรคยังใช้ตัวเลขชุดเดิมตามแนวทางไทยและ KDIGO คือ ระยะ 1 eGFR ตั้งแต่ 90 · ระยะ 2 60–89 · ระยะ 3a 45–59 · ระยะ 3b 30–44 · ระยะ 4 15–29 · ระยะ 5 ต่ำกว่า 15 รายละเอียดของระยะ 3 อ่านต่อได้ที่ ไตเสื่อมระยะ 3 อันตรายไหม 3a กับ 3b ต่างกันอย่างไร

กินเนื้อสัตว์ก่อนเจาะเลือดทำให้ค่าไตเพี้ยนจริงไหม

จริงสำหรับครีเอตินิน แนวทาง KDIGO 2024 ยกตัวอย่างการศึกษาที่พบว่ามื้อเนื้อหรือปลาที่ปรุงสุกทำให้ครีเอตินินขึ้นราว 0.23 มก./ดล. ซึ่งในกลุ่มที่ศึกษาเท่ากับ eGFR ลดลงราว 20 มล./นาที/1.73 ตร.ม. ผลสูงสุดเกิดใน 2–4 ชั่วโมงหลังกิน

KDIGO จึงระบุว่าการเว้นอย่างน้อย 12 ชั่วโมงหลังกินเนื้อหรือปลาก่อนตรวจครีเอตินินเป็นวิธีเลี่ยงผลนี้ แต่ยอมรับว่าทำได้ยากในชีวิตจริง

ในบริบทไทย ถ้ากินข้าวมันไก่ ก๋วยเตี๋ยวเนื้อ หรือหมูกระทะมาก่อนเจาะเลือดตอนสาย ค่าครีเอตินินรอบนั้นอาจสูงกว่าปกติได้ ควรบอกแพทย์ หรือถามโรงพยาบาลล่วงหน้าว่าต้องเตรียมตัวอย่างไร เรื่องค่าไตที่ขึ้นลงอ่านต่อได้ที่ ค่าไตเพิ่มได้ไหม eGFR ขึ้นได้ไหม และทำไมผลแต่ละครั้งไม่เท่ากัน

ความเชื่อที่พบบ่อย: "Cystatin C แม่นกว่าครีเอตินินเสมอ จึงควรตรวจแทนเลย" จริงไหม

ไม่จริง แนวทาง KDIGO 2024 เขียนไว้ตรง ๆ ว่าปัจจัยที่รบกวน Cystatin C ยังศึกษาไม่มากพอ และเป็นความเข้าใจผิดที่จะคิดว่า eGFR จาก Cystatin C แม่นกว่าในทุกสถานการณ์ KDIGO แนะนำให้ใช้ Cystatin C เดี่ยว ๆ เฉพาะคนที่สุขภาพดีแต่มีเหตุทำให้ครีเอตินินเพี้ยนชัดเจน เช่น ถูกตัดขา

NKF ก็ระบุว่าผล Cystatin C อาจไม่แม่นในคนที่เป็นโรคไทรอยด์ที่ยังไม่ได้รักษาและคนที่ใช้ยาสเตียรอยด์

อีกความเชื่อหนึ่งคือ "ถ้า Cystatin C ปกติ แปลว่าไตดีแน่นอน" ซึ่งไม่ถูกเช่นกัน เพราะโรคไตเรื้อรังวินิจฉัยได้ทั้งจาก eGFR และจากอัลบูมินในปัสสาวะ คนที่ eGFR ปกติแต่มีอัลบูมินรั่วก็เป็นโรคไตเรื้อรังได้ ดูเรื่องการตรวจปัสสาวะได้ที่ UACR คืออะไร ไมโครอัลบูมินในปัสสาวะ ค่าปกติเท่าไร

ผลแบบไหนควรกลับไปคุยกับแพทย์

ผลที่ผิดปกติครั้งเดียวยังไม่ใช่คำวินิจฉัย แต่ไม่ควรปล่อยไว้ แนวทางไทยและ KDIGO นิยามโรคไตเรื้อรังว่าไตผิดปกตินานอย่างน้อย 3 เดือน เช่น eGFR ต่ำกว่า 60 หรืออัลบูมินในปัสสาวะ (ACR) ตั้งแต่ 30 มก./ก. และ KDIGO ระบุว่าห้ามสรุปว่าเป็นเรื้อรังจากค่าผิดปกติเพียงครั้งเดียว

• •eGFR จากครีเอตินินหรือจากค่ารวมต่ำกว่า 60 ในการตรวจมากกว่า 1 ครั้ง
• •eGFR จากสองวิธีต่างกันมาก จนไม่แน่ใจว่าอยู่ระยะไหน
• •มีเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือกำลังจะเริ่มยาที่ต้องปรับขนาดตามการทำงานของไต
• •ค่าลดลงเร็วผิดปกติเมื่อเทียบกับครั้งก่อน

ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวอยู่ไม่ควรหยุดหรือปรับยาเองตามตัวเลขที่เห็นในใบผล ให้นำผลทุกครั้งไปให้แพทย์ดูเทียบกัน

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ผงไข่ขาว 230 มก. · สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. · กรดอัลฟาไลโปอิก 40 มก. · ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. · วิตามินดี3 200 IU · วิตามินบี6 1 มก. · วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม · กรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ค่า Cystatin C ครีเอตินิน หรือ eGFR เปลี่ยน เพราะไม่มีการศึกษาตัวผลิตภัณฑ์
• •วิตามินดี3 200 IU — งานวิจัยแบบสุ่ม VITAL-DKD (JAMA 2019) ในผู้ใหญ่เบาหวานชนิดที่ 2 จำนวน 1,312 คน ที่ได้วิตามินดี3 2,000 IU ต่อวันนาน 5 ปี ไม่พบว่าชะลอการลดลงของ eGFR เมื่อเทียบกับยาหลอก ขนาดที่ศึกษาสูงกว่าในแคปซูล 10 เท่า
• •ผงไข่ขาว 230 มก. — คิดเป็นโปรตีนประมาณ 0.19 กรัม (ประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA เพราะฉลากไม่ได้ระบุโปรตีน) เป็นปริมาณน้อย ไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร
• •แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำผลิตภัณฑ์ใด ๆ ไปปรึกษาแพทย์ก่อน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · มีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที