โรคไตซีดเพราะอะไร ภาวะโลหิตจางจากโรคไตเรื้อรัง รักษาอย่างไร

คำตอบสั้น: คนเป็นโรคไตเรื้อรังซีด เพราะไตที่เสื่อมสร้างฮอร์โมนอีริโทรโพอิติน (EPO ฮอร์โมนที่สั่งไขกระดูกให้สร้างเม็ดเลือดแดง) ได้น้อยลง ร่วมกับสาเหตุอื่น เช่น ขาดธาตุเหล็ก ขาดวิตามินบี 12 หรือโฟเลต เสียเลือด และเม็ดเลือดแดงอายุสั้นลง แพทย์วินิจฉัยจากค่าฮีโมโกลบิน (Hb) ที่ต่ำกว่า 13 กรัม/ดล. ในผู้ชาย และต่ำกว่า 12 กรัม/ดล. ในผู้หญิง การรักษาเริ่มจากหาสาเหตุที่แก้ได้ก่อน แล้วจึงพิจารณาธาตุเหล็กหรือยาฉีดกระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดแดงตามผลตรวจ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ในภาวะปกติ ฮอร์โมน EPO ราวร้อยละ 90 สร้างจากไต เมื่อไตเสื่อมจึงสร้างเม็ดเลือดแดงได้น้อยลง
• •ภาวะซีดพบมากขึ้นตามระยะโรค ในระยะ 4–5 พบเกินครึ่งหนึ่งของผู้ป่วย
• •แนวทางไทยให้ตรวจฮีโมโกลบินอย่างน้อยปีละครั้งในระยะ 3 และอย่างน้อยทุก 6 เดือนในระยะ 4–5 ที่ยังไม่ฟอกไต
• •ธาตุเหล็กและยาฉีดกระตุ้นเม็ดเลือดแดง (ESA) แพทย์ให้ตามผลตรวจเลือด ไม่ควรซื้อกินเอง
• •แนวทางไทยไม่แนะนำให้ใช้วิตามินซี ดี อี หรือกรดโฟลิก เพื่อเสริมฤทธิ์ยาฉีดกระตุ้นเม็ดเลือด

โรคไตซีดเพราะอะไร

สาเหตุหลักคือไตสร้างฮอร์โมน EPO ได้น้อยลง ฮอร์โมนนี้ทำหน้าที่ส่งสัญญาณให้ไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดง คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล อธิบายว่าในภาวะปกติฮอร์โมนนี้ราวร้อยละ 90 สร้างจากเนื้อไต เมื่อไตเสื่อม การสร้างเม็ดเลือดแดงจึงลดลงตามไปด้วย

แต่ภาวะซีดในคนเป็นโรคไตมักไม่ได้มาจากสาเหตุเดียว สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ และแนวทาง KDIGO ปี 2026 ระบุสาเหตุร่วมที่พบได้ ดังนี้

• •ขาดธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 หรือโฟเลต ซึ่งร่างกายต้องใช้สร้างเม็ดเลือดแดง
• •เสียเลือด เช่น เลือดออกในทางเดินอาหารโดยไม่รู้ตัว
• •การอักเสบเรื้อรังในร่างกาย
• •เม็ดเลือดแดงแตกง่ายและอายุสั้นกว่าปกติ

ภาวะซีดมักเริ่มชัดเมื่อไตเสื่อมไปพอสมควร คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่าเริ่มพบเมื่อครีเอตินินสูงกว่า 2–3 มก./ดล. และรุนแรงขึ้นเมื่อไตทำงานเหลือต่ำกว่าร้อยละ 25 ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มช. อธิบายว่าตั้งแต่ระยะ 3 ผู้ป่วยเริ่มเหนื่อยง่ายจากภาวะซีดได้ ส่วน KDIGO ระบุว่าในระยะ 4–5 พบภาวะซีดเกินครึ่งหนึ่งของผู้ป่วย

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าตัวเองอยู่ระยะไหน อ่านวิธีดูค่าได้ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

อาการซีดจากโรคไตเป็นอย่างไร

อาการซีดค่อย ๆ มา หลายคนคิดว่าเป็นเพราะอายุมากหรือนอนน้อย NIDDK รวบรวมอาการที่พบได้ไว้ ดังนี้

• •เหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย ไม่มีแรง
• •หายใจไม่อิ่ม เหนื่อยหอบเวลาเดินขึ้นบันได
• •ผิวซีด
• •เวียนศีรษะ หน้ามืด บางรายเป็นลม
• •ใจสั่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ
• •ปวดศีรษะ นอนหลับยาก สมาธิไม่ดี
• •เจ็บหน้าอก

อาการเหล่านี้ซ้อนกับอาการของโรคอื่นได้มาก เช่น โรคหัวใจ หรือของเสียคั่งจากไตเสื่อม จึงบอกจากอาการอย่างเดียวไม่ได้ว่าซีดหรือไม่ ต้องเจาะเลือดดู

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์ทันที

• •เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ทัน หรือเป็นลม ให้โทร 1669
• •ใจสั่นมากร่วมกับหน้ามืด
• •มีเลือดออกผิดปกติ เช่น อุจจาระมีเลือด หรือปัสสาวะเป็นเลือด เพราะการเสียเลือดเป็นสาเหตุหนึ่งของภาวะซีด แพทย์ต้องหาต้นเหตุ

ตรวจค่าอะไรถึงรู้ว่าซีด

ค่าหลักคือฮีโมโกลบิน (Hb ความเข้มข้นของเม็ดเลือดแดงที่ใช้ขนออกซิเจน) แนวทางเวชปฏิบัติของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ใช้นิยามเดียวกับคนทั่วไป คือ

• •ผู้ชาย ฮีโมโกลบินต่ำกว่า 13.0 กรัม/ดล.
• •ผู้หญิง ฮีโมโกลบินต่ำกว่า 12.0 กรัม/ดล.

ในใบผลตรวจสุขภาพยังมีค่าฮีมาโตคริต (Hct สัดส่วนของเม็ดเลือดแดงในเลือด) ซึ่งโรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ให้ค่าปกติไว้ที่ ผู้ชายร้อยละ 39–52 ผู้หญิงร้อยละ 36–47 ค่าอ้างอิงแต่ละห้องแล็บต่างกันเล็กน้อย ให้ดูช่วงที่พิมพ์ในใบผลของตัวเองเป็นหลัก

เมื่อพบว่าซีด แพทย์จะตรวจต่อเพื่อหาสาเหตุ เพราะการรักษาขึ้นกับว่าซีดจากอะไร

• •ค่าธาตุเหล็ก เช่น เฟอร์ริติน (ferritin ธาตุเหล็กสะสม) และ TSAT (สัดส่วนธาตุเหล็กที่พร้อมใช้ในเลือด)
• •ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) และเรติคูโลไซต์ (เม็ดเลือดแดงตัวอ่อน)
• •วิตามินบี 12 และโฟเลต แนวทาง KDIGO ให้ตรวจเพิ่มเมื่อการตรวจเบื้องต้นยังหาสาเหตุไม่พบ

ความถี่ในการตรวจตามแนวทางไทย สำหรับผู้ที่ยังไม่ซีด คือ ระยะ 3 อย่างน้อยปีละครั้ง ระยะ 4–5 ที่ยังไม่ฟอกไตอย่างน้อยทุก 6 เดือน ถ้าซีดแล้วแต่ยังไม่ได้ยาฉีด ให้ตรวจอย่างน้อยทุก 3 เดือน

กินธาตุเหล็กเองได้ไหม

ไม่ควรซื้อกินเอง ควรให้แพทย์ตรวจค่าธาตุเหล็กก่อน เหตุผลมี 3 ข้อ

1. 1ซีดจากโรคไตไม่ได้แปลว่าขาดเหล็กเสมอ แนวทางไทยให้พิจารณาธาตุเหล็กชนิดกินนาน 1–3 เดือน เมื่อผลตรวจพบ TSAT ไม่เกินร้อยละ 30 และ/หรือเฟอร์ริตินไม่เกิน 500 ไมโครกรัม/ลิตร ถ้ากินแล้วไม่ตอบสนอง แพทย์อาจเปลี่ยนเป็นชนิดฉีดเข้าหลอดเลือดดำ
2. 2เหล็กมากเกินก็มีโทษ แนวทาง KDIGO ปี 2026 ระบุว่าเป้าหมายของการให้เหล็กคือให้พอสร้างเม็ดเลือด โดยลดความเสี่ยงจากเหล็กเกิน เช่น การติดเชื้อและการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ และให้หยุดเหล็กเมื่อค่าสูงเกินเกณฑ์ หรือระหว่างที่มีการติดเชื้อ
3. 3ถ้าขาดเหล็กมาก แพทย์ต้องหาว่าเลือดออกจากที่ไหน KDIGO แนะนำให้พิจารณาหาแหล่งเสียเลือด เช่น ทางเดินอาหารหรือทางเดินปัสสาวะ ถ้าซื้อเหล็กกินเองโดยไม่ตรวจ อาจพลาดขั้นตอนนี้

ถ้าแพทย์สั่งเหล็กให้แล้ว วิธีกินให้ท้องไม่ปั่นป่วนอ่านได้ที่ ธาตุเหล็กกินตอนไหน และอ่านเรื่องการอ่านผลเลือดเมื่อขาดเหล็กได้ที่ โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก

ยาฉีดกระตุ้นเม็ดเลือดแดงคืออะไร ใครได้

ยาฉีดกระตุ้นเม็ดเลือดแดง (ESA หรือที่เรียกกันว่ายาฉีด EPO) คือฮอร์โมนสังเคราะห์ที่ทดแทนฮอร์โมนที่ไตสร้างไม่พอ คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล อธิบายว่ายาจะไปจับกับตัวรับบนเซลล์ตั้งต้นของเม็ดเลือดแดง กระตุ้นให้แบ่งตัวและเจริญเป็นเม็ดเลือดแดง

ยาในประเทศไทยมีหลายชนิด ต่างกันที่ความถี่ในการฉีด บางชนิดฉีด 2–3 ครั้งต่อสัปดาห์ บางชนิดสัปดาห์ละครั้งหรือสองสัปดาห์ครั้ง และบางชนิดเดือนละครั้ง ฉีดได้ทั้งเข้าหลอดเลือดดำและใต้ผิวหนัง ต้องเก็บในตู้เย็น 2–8 องศาเซลเซียส และห้ามเขย่า

ใครได้ยานี้

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยกำหนดไว้ว่า

• •ก่อนเริ่มยา ต้องหาและแก้สาเหตุอื่นของภาวะซีดก่อน เช่น ขาดเหล็ก
• •พิจารณาเริ่มยาในผู้ป่วยระยะ 3–5 ที่ฮีโมโกลบินต่ำกว่า 10 กรัม/ดล. และคาดว่าจะได้ประโยชน์
• •เป้าหมายคือรักษาฮีโมโกลบินให้อยู่ราว 10–12 กรัม/ดล. และหลีกเลี่ยงการใช้ยาดันให้เกิน 13 กรัม/ดล.
• •ระวังเป็นพิเศษในผู้ที่เคยมีหลอดเลือดสมองตีบ หรือมีมะเร็งที่กำลังได้เคมีบำบัด

ทำไมไม่ดันให้ฮีโมโกลบินสูงเท่าคนปกติ คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล อธิบายว่ามีรายงานว่าถ้าฮีโมโกลบินสูงกว่า 13 กรัม/ดล. จะเพิ่มโอกาสเกิดปัญหาหัวใจและหลอดเลือด เช่น หลอดเลือดสมอง ความดันสูง และเส้นฟอกเลือดอุดตัน ยานี้ยังทำให้ความดันสูงขึ้นได้ ต้องระวังในผู้ที่คุมความดันไม่ได้หรือมีโรคลมชัก

แนวทาง KDIGO ปี 2026 ใช้ตัวเลขต่างจากแนวทางไทยเล็กน้อย และระบุว่ายานี้ช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นเล็กน้อยและลดการต้องให้เลือด แพทย์จะเลือกเป้าหมายให้เหมาะกับแต่ละคน

วิตามินบี 12 และโฟเลตเกี่ยวกับภาวะซีดอย่างไร

วิตามินบี 12 และโฟเลตจำเป็นต่อการสร้างเม็ดเลือดแดง ถ้าขาดจะซีดได้ NIDDK ระบุว่าแพทย์จะให้วิตามินทั้งสองตัวเมื่อตรวจพบว่าขาด

แต่การกินวิตามินเพิ่มโดยไม่ได้ขาด ไม่ได้แก้ซีดที่เกิดจากฮอร์โมน EPO ลดลง แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยระบุไว้ชัด 2 ข้อ

• •ข้อ 10.6 ไม่แนะนำให้เสริมวิตามินเป็นประจำในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกราย ให้เสริมเฉพาะรายที่มีหลักฐานว่าขาด เช่น ผลตรวจบ่งชี้ หรือมีอาการ
• •ข้อ 12.6.2 ไม่แนะนำให้ใช้วิตามินซี วิตามินดี วิตามินอี กรดโฟลิก และสารอื่นบางชนิด เพื่อเสริมฤทธิ์ยาฉีดกระตุ้นเม็ดเลือดแดง

อีกข้อที่ควรรู้ Linus Pauling Institute (มหาวิทยาลัยแห่งรัฐออริกอน) อธิบายว่า กรดโฟลิกขนาดสูงแก้ภาวะซีดจากการขาดบี 12 ได้ แต่ไม่ได้แก้การขาดบี 12 เอง ผู้นั้นจึงยังเสี่ยงต่อความเสียหายของเส้นประสาทแบบถาวร นี่คือเหตุผลที่ต้องตรวจก่อนว่าขาดตัวไหน

ผู้ที่กินยาเบาหวานเมทฟอร์มินมานานมีโอกาสขาดบี 12 มากขึ้น อ่านต่อได้ที่ วิตามินบี 12 ขาดแล้วเป็นอย่างไร และ โฟเลตกับกรดโฟลิกต่างกันอย่างไร

ได้ยินว่ากินตับ กินเลือด ช่วยแก้ซีด จริงไหมในคนเป็นโรคไต

อาหารช่วยได้เมื่อซีดจากขาดสารอาหาร แต่ไม่ได้ทดแทนฮอร์โมนที่ไตสร้างไม่พอ และอาหารบางอย่างกลับเป็นภาระของไต

• •NIDDK เตือนว่าอาหารที่มีเหล็ก บี 12 หรือโฟเลตสูงบางชนิด มีโซเดียมหรือฟอสฟอรัสสูงด้วย ซึ่งคนเป็นโรคไตต้องจำกัด จึงควรคุยกับแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนเปลี่ยนอาหาร
• •ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มช. จัด เครื่องในสัตว์ ไว้ในกลุ่มอาหารฟอสเฟตสูงที่ผู้ป่วยไตควรระวัง ฟอสเฟตที่คั่งทำให้คัน กระดูกบาง และหลอดเลือดแข็ง

ดังนั้น ต้มเลือดหมูใส่ตับหรือเครื่องในทุกวันจึงไม่ใช่ทางแก้ซีดที่เหมาะกับคนเป็นโรคไต วิธีที่ได้ผลคือตรวจหาสาเหตุแล้วรักษาตรงจุด ส่วนการจัดอาหารให้ได้โปรตีนพอโดยไม่เกินที่ไตรับได้ ให้นักกำหนดอาหารช่วยคำนวณ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลที่เกี่ยวกับเรื่องในบทความนี้ ได้แก่

• •วิตามินบี 12 1 ไมโครกรัม — ค่าที่แนะนำต่อวันสำหรับผู้ใหญ่ (MedlinePlus) คือ 2.4 ไมโครกรัม และตารางในแนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยระบุขนาดที่ควรได้รับเสริมเมื่อขาดไว้ที่ 2.4 ไมโครกรัม/วัน ปริมาณในแคปซูลจึงต่ำกว่าทั้งสองค่า
• •กรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม — แนวทางไทยระบุขนาดที่ควรได้รับเสริมเมื่อขาดไว้ที่ 1 มก./วัน (1,000 ไมโครกรัม) ปริมาณในแคปซูลเป็น 1 ใน 10 ของขนาดนั้น และไม่ใช้แทนกรดโฟลิกที่แพทย์สั่ง
• •วิตามินบี 6 1 มก. — แนวทางไทยระบุขนาดที่ควรได้รับเสริมเมื่อขาดไว้ที่ 5 มก./วัน

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำผลิตภัณฑ์ใด ๆ ไปปรึกษาแพทย์ก่อน ปริมาณวิตามินในแคปซูลนี้ไม่ใช่ขนาดที่ใช้แก้ภาวะขาด และไม่ใช่ส่วนหนึ่งของการรักษาภาวะซีดจากโรคไต ซึ่งต้องใช้ธาตุเหล็กหรือยาฉีดตามที่แพทย์สั่ง

ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ที่ฟอกไต ใช้ยาละลายลิ่มเลือดหรือต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยาลดความดัน หรือยากดภูมิคุ้มกัน ควรนำกล่องไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดูก่อน เพราะส่วนประกอบบางชนิดอาจเสริมฤทธิ์ยา

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที