บทความความรู้สุขภาพ

เกี่ยวกับ ความรู้ผู้สูงอายุและผู้ดูแล

สำลักอาหารติดคอในผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ ช่วยอย่างไร ตบหลังหรือรัดกระตุกท้อง

คำตอบสั้น: ถ้าคนที่อาหารติดคอ ยังไอแรง ๆ ได้และพูดได้ ให้กระตุ้นให้ไอต่อ อย่าเพิ่งตบหรือรัดท้อง แต่ถ้า พูดไม่ได้ ไอไม่มีเสียง หายใจไม่ได้ หรือเอามือกุมคอ ต้องช่วยทันที โดยยืนด้านหลัง กำมือวางเหนือสะดือใต้ลิ้นปี่ แล้วรัดกระตุกขึ้นและเข้าแรง ๆ (บางแนวทางให้ตบหลัง 5 ครั้งสลับกับรัดท้อง 5 ครั้ง) ให้คนอื่นโทร 1669 ไปพร้อมกัน ถ้าหมดสติให้เริ่มทำ CPR และ ห้ามล้วงคอถ้ามองไม่เห็นสิ่งที่ติด หลังช่วยได้แล้วทุกคนควรไปพบแพทย์

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

  • MedlinePlus ระบุว่าสมองอาจเสียหายได้ภายในราว 4 นาทีที่ขาดออกซิเจน การช่วยเร็วจึงสำคัญ
  • ไอได้ พูดได้ = อุดกั้นไม่รุนแรง ให้ไอเอง ผู้ช่วยยืนเฝ้าใกล้ ๆ
  • พูดไม่ได้ หายใจไม่ได้ หน้าเขียว มือกุมคอ = อุดกั้นรุนแรง ช่วยทันที
  • คนที่ตัวใหญ่มากจนโอบท้องไม่ได้ ให้กดกระแทกที่หน้าอกแทน
  • หลังช่วยสำเร็จ ให้ไปตรวจเพราะอาจมีภาวะแทรกซ้อนจากการสำลักหรือจากการช่วย

ดูอย่างไรว่าอาหารติดคอแบบไหนต้องช่วยทันที

ให้ถามว่า “ติดคอใช่ไหม พูดได้ไหม” ถ้าพยักหน้าแต่พูดไม่ออก แปลว่าอุดกั้นรุนแรงและต้องเริ่มช่วยทันที โครงการปฏิบัติการช่วยฟื้นชีวิต คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี แบ่งอาการของติดคอไว้ 2 แบบ

ของติดคอชนิดไม่รุนแรง

  • ยังหายใจได้
  • ยังไอได้
  • ยังพูดหรือออกเสียงได้

สิ่งที่ทำคือ ให้ผู้ที่ติดคอพยายามไอออกเอง ผู้ช่วยยืนอยู่ใกล้ ๆ และโทร 1669 หรือพาไปโรงพยาบาล MedlinePlus อธิบายว่าการไอแรง ๆ ช่วยดันสิ่งที่ติดออกมาได้ จึงไม่ควรเข้าไปตบหรือรัดท้องขณะที่ยังไอแรงได้ แต่ต้องพร้อมช่วยทันทีถ้าอาการแย่ลง

ของติดคอชนิดรุนแรง

  • หายใจไม่ได้หรือหายใจลำบาก หายใจมีเสียงแหลม
  • ไอไม่ได้ หรือไอเบา ๆ ไม่มีแรง
  • พูดไม่มีเสียง พูดไม่ได้
  • หน้าเริ่มซีดหรือเขียว
  • เอามือกุมลำคอตัวเอง ซึ่งรามาธิบดีระบุว่าเป็นท่าที่คนของติดคอแสดงออกเหมือนกันทั่วโลก

ทำไมผู้สูงอายุสำลักอาหารติดคอง่ายกว่า

เพราะปัญหาการกลืน ฟันปลอมที่ไม่พอดี และโรคทางสมองที่พบบ่อยในวัยนี้ MedlinePlus ระบุสาเหตุที่ทำให้สำลักติดคอ เช่น

  • กินเร็ว เคี้ยวไม่ละเอียด หรือ ใส่ฟันปลอมที่ไม่พอดี
  • อาหารเป็นชิ้นใหญ่ หรืออาหารเหนียวติด
  • ดื่มแอลกอฮอล์ แม้เพียงเล็กน้อย
  • ปัญหาการกลืนหลังโรคหลอดเลือดสมอง
  • โรคของหลอดอาหาร หรือก้อนที่คอ

เอกสารเรื่องภาวะกลืนลำบากของภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัว คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี ระบุว่า ภาวะกลืนลำบากพบได้ในผู้สูงอายุทั่วไปถึงร้อยละ 11–20 และพบมากขึ้นในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ พาร์กินสัน โรคหลอดเลือดสมอง ผู้ที่บาดเจ็บที่สมอง และผู้ที่เคยผ่าตัดช่องปากหรือลำคอ ภาวะกลืนลำบาก (dysphagia) คือความลำบากในการกลืนอาหาร น้ำ หรือยา จากการทำงานผิดปกติของช่องปาก คอหอย กล่องเสียง และหลอดอาหาร

อาหารไทยที่ต้องระวังเป็นพิเศษคืออาหารชิ้นใหญ่หรือเหนียว เช่น ข้าวเหนียว ลูกชิ้น ไส้กรอก ขนมเหนียว ๆ และอาหารที่กินพร้อมพูดคุยหัวเราะในวงข้าว

วิธีช่วยคนที่อาหารติดคอ ทำทีละขั้นอย่างไร

ให้ตะโกนเรียกคนช่วยโทร 1669 แล้วเริ่มช่วยทันที ขั้นตอนตามเอกสารของรามาธิบดี (อ้างอิงคู่มือ BLS ของสมาคมหัวใจอเมริกัน) และ MedlinePlus

รัดกระตุกที่ท้อง (Heimlich maneuver)

  1. ยืนด้านหลังผู้ที่ติดคอ โอบแขนรอบเอวใต้รักแร้
  2. กำมือข้างหนึ่ง วางด้านนิ้วโป้งไว้เหนือสะดือแต่ใต้ลิ้นปี่ (ต่ำกว่ากระดูกหน้าอกพอสมควร)
  3. ใช้มืออีกข้างกำมือที่กำไว้ให้แน่น
  4. รัดกระตุกเข้าและขึ้นพร้อมกันแรง ๆ แล้วดูว่าสิ่งที่ติดหลุดออกมาไหม
  5. ทำซ้ำจนสิ่งที่ติดหลุดออกมา หรือจนผู้ที่ติดคอพูดหรือร้องออกมาได้

ตบหลัง ใช้เมื่อไร

MedlinePlus แนะนำให้ตบหลัง 5 ครั้ง สลับกับรัดกระตุกท้อง 5 ครั้ง ไปเรื่อย ๆ ส่วนเอกสารของรามาธิบดีที่อิงคู่มือ BLS ของสมาคมหัวใจอเมริกันปี 2011 สอนให้รัดกระตุกท้องจนกว่าจะหลุด ทั้งสองแบบมีเป้าหมายเดียวกัน คือดันสิ่งที่ติดออกด้วยแรงลม สิ่งสำคัญคือ เริ่มทำทันที ไม่ต้องเสียเวลาเลือกวิธี วิธีตบหลังตาม MedlinePlus

  • ยืนด้านหลัง ใช้แขนข้างหนึ่งโอบประคองลำตัวช่วงบน
  • โน้มตัวผู้ที่ติดคอไปข้างหน้าจนหน้าอกเกือบขนานกับพื้น
  • ใช้ส้นมืออีกข้างตบแรง ๆ ตรงกลางระหว่างสะบักทั้งสองข้าง ตบทีละครั้งและดูว่าหลุดไหม

คนที่ตัวใหญ่มากจนโอบท้องไม่ถึง

ให้กดกระแทกที่หน้าอกแทนการรัดท้อง MedlinePlus แนะนำให้โอบแขนรอบหน้าอก วางกำปั้นกลางกระดูกหน้าอกระดับแนวหัวนม แล้วกดกระแทกเข้าหาตัวแรง ๆ ครั้งละ 5 ครั้ง

ถ้าคนที่ติดคอหมดสติ ต้องทำอย่างไร

ให้เริ่มช่วยฟื้นชีวิต (CPR) ทันที และให้คนอื่นโทร 1669 รามาธิบดีระบุว่าถ้าผู้ที่ติดคอหมดสติแน่นิ่งไประหว่างช่วย ให้รีบทำ CPR ระหว่างรอความช่วยเหลือ MedlinePlus อธิบายเพิ่มว่า

  • ค่อย ๆ วางผู้ป่วยลงนอนหงายบนพื้นแข็งและเรียบ
  • การรัดท้องใช้กับคนที่ยังรู้สึกตัว ส่วนคนหมดสติให้กดหน้าอก เพราะการกดหน้าอกช่วยดันสิ่งที่ติดได้ด้วย
  • ก่อนเป่าปากแต่ละครั้ง ให้มองในปาก ถ้าเห็นสิ่งที่ติดและหยิบได้ง่ายจึงหยิบออก
  • ทำต่อจนรถพยาบาลมาถึง หรือจนผู้ป่วยเริ่มหายใจเอง

ความเชื่อผิดเรื่องอาหารติดคอ

ความเข้าใจผิดที่อันตรายคือการเอานิ้วล้วงคอทันที รามาธิบดีเตือนว่า ห้ามล้วงเอาสิ่งที่ติดออกถ้ายังมองไม่เห็น เพราะจะดันให้หลุดลึกลงไปอีก และ MedlinePlus ระบุว่าห้ามง้างปากคนที่ยังรู้สึกตัวเพื่อดึงสิ่งที่ติดออก ให้ใช้การตบหลังและรัดท้องแทน

  • “ไอได้ก็ตบหลังช่วยเลย” ไม่ถูก ขณะที่ยังไอแรงและพูดได้ MedlinePlus แนะนำให้ปล่อยให้ไอเอง และเฝ้าดูใกล้ ๆ
  • “ช่วยจนหลุดแล้ว ก็จบ” ไม่ถูก MedlinePlus และรามาธิบดีแนะนำให้ไปตรวจทุกครั้ง เพราะสิ่งที่ติดอาจหลุดลงปอด หรือการรัดท้องแรง ๆ อาจทำให้บาดเจ็บได้
  • “ผู้สูงอายุไอตอนกินข้าวบ่อย ๆ เป็นเรื่องปกติของวัย” ไม่ควรมองข้าม อาการไอหรือสำลักขณะกลืนเป็นสัญญาณของภาวะกลืนลำบากที่ควรให้แพทย์ประเมิน อ่านเพิ่มที่ ผู้สูงอายุกลืนลำบาก สังเกตอย่างไร และทำไมห้ามแก้เอง

หลังช่วยได้แล้ว ต้องเฝ้าดูอาการอะไรต่อ

ทุกคนที่เคยสำลักติดคอควรได้รับการตรวจจากแพทย์ แม้จะดูหายดีแล้ว MedlinePlus ระบุว่าในช่วงหลายวันต่อมา ให้ติดต่อแพทย์ทันทีถ้ามีอาการเหล่านี้

  • ไอไม่หยุด
  • มีไข้
  • กลืนลำบาก หรือพูดลำบาก
  • หายใจเหนื่อยหอบ หรือหายใจมีเสียงวี้ด

อาการเหล่านี้อาจหมายความว่าสิ่งที่ติดหลุดลงไปในปอดแทนที่จะออกมา หรือกล่องเสียงได้รับบาดเจ็บ เอกสารของรามาธิบดีระบุเพิ่มว่าการสำลักในคนที่กลืนลำบากอาจทำให้ ปอดติดเชื้อจากการสำลัก (aspiration pneumonia) ซึ่งอาจรุนแรงถึงชีวิตได้

ลดโอกาสสำลักในมื้ออาหารของผู้สูงอายุอย่างไร

ปรับวิธีกิน ท่านั่ง และขนาดคำ ช่วยลดโอกาสสำลักได้ คำแนะนำจาก MedlinePlus และภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัว รามาธิบดี

  • นั่งตัวตรงและก้มศีรษะลงเล็กน้อยขณะกิน ไม่กินขณะนอนเอนหลัง
  • กินช้า ๆ ไม่รีบ ไม่คุยหรือหัวเราะขณะมีอาหารในปาก
  • หั่นอาหารเป็นชิ้นเล็กพอเคี้ยวง่าย และไม่ตักคำใหญ่เกินไป
  • เคี้ยวให้ละเอียดก่อนกลืน
  • ใส่ฟันปลอมที่พอดี ถ้าหลวมให้กลับไปให้ทันตแพทย์ปรับ อ่านเพิ่มที่ ฟันปลอมกับการกินอาหาร ปัญหาที่ผู้สูงอายุมักไม่บอก
  • ไม่ดื่มแอลกอฮอล์มากก่อนหรือระหว่างมื้อ
  • ถ้ากลืนแล้วไอหรือมีเสมหะมากขึ้น ให้หยุดป้อนหรือหยุดกินทันที และถ้าซึมลงหรือมีไข้ให้พาไปพบแพทย์

ผู้สูงอายุที่เคี้ยวยากหรือกลืนลำบากอยู่แล้ว การปรับเนื้ออาหารให้นุ่มและเป็นเนื้อเดียวกันช่วยได้มาก ดูวิธีทำได้ที่ ปรับเนื้ออาหารให้ผู้สูงอายุเคี้ยวและกลืนง่ายขึ้น ทำอย่างไร

เมื่อไรต้องโทร 1669

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้โทร 1669 ทันทีและเริ่มช่วยไปพร้อมกัน

  • พูดไม่ได้ หรือไอไม่มีเสียง
  • หายใจไม่ได้ หรือหายใจมีเสียงแหลม
  • หน้า ริมฝีปาก หรือเล็บเริ่มเขียว
  • หมดสติ หรือไม่ตอบสนอง

แม้เป็นการติดคอชนิดไม่รุนแรงที่ยังไอได้ รามาธิบดีก็แนะนำให้โทร 1669 หรือพาไปโรงพยาบาล เพราะอาการเปลี่ยนเป็นรุนแรงได้ ผู้ดูแลผู้สูงอายุที่กลืนลำบากควรไปเรียนการช่วยฟื้นชีวิตและการช่วยคนของติดคอจากหน่วยงานที่เปิดสอน เพื่อให้ทำได้ทันทีเมื่อเกิดเหตุจริง

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที

ปรึกษาทีมงานได้ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

ถามเรื่องสินค้า ราคา วิธีทาน หรือสอบถามโปรโมชัน ได้ทุกช่องทางด้านล่าง

คำถามที่พบบ่อย

อาหารติดคอ แต่ยังไอได้ ต้องตบหลังไหม

ยังไม่ต้อง ถ้ายังไอแรงและพูดได้ให้ไอเองต่อไป ผู้ช่วยยืนเฝ้าใกล้ ๆ และพร้อมช่วยทันทีถ้าพูดไม่ได้หรือหายใจลำบาก

วิธีรัดกระตุกท้องเมื่ออาหารติดคอทำอย่างไร

ยืนด้านหลัง โอบเอว กำมือวางด้านนิ้วโป้งเหนือสะดือใต้ลิ้นปี่ ใช้อีกมือกำทับ แล้วรัดกระตุกเข้าและขึ้นแรง ๆ ซ้ำจนสิ่งที่ติดหลุดหรือพูดได้

คนที่อาหารติดคอหมดสติ ต้องทำอย่างไร

วางลงนอนหงายบนพื้นแข็ง ให้คนโทร 1669 และเริ่มทำ CPR กดหน้าอก ก่อนเป่าปากให้มองในปาก ถ้าเห็นสิ่งที่ติดและหยิบได้จึงหยิบออก

เอานิ้วล้วงคอเอาอาหารออกได้ไหม

ไม่ควร ถ้ายังมองไม่เห็นสิ่งที่ติด เพราะอาจดันให้ลึกลงไปอีก ให้ใช้การตบหลังและรัดกระตุกท้องแทน

ช่วยจนอาหารหลุดแล้ว ยังต้องไปหาหมออีกไหม

ควรไป เพราะสิ่งที่ติดอาจหลุดลงปอดหรือการรัดท้องทำให้บาดเจ็บได้ ถ้าต่อมามีไข้ ไอไม่หยุด หายใจเหนื่อย หรือกลืนลำบาก ให้รีบพบแพทย์

แหล่งอ้างอิง

บทความนี้เรียบเรียงจากข้อมูลขององค์กรสาธารณสุขและสถาบันวิจัยต่อไปนี้ กดเข้าไปอ่านต้นทางเองได้ทุกแหล่ง

บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติควรปรึกษาแพทย์
เรียบเรียงจากฉลากผลิตภัณฑ์โดย บริษัท อินฟินิตี้ บลู จำกัด หนึ่งในตัวแทนจำหน่ายของบริษัท โฮปฟูล จำกัด
เผยแพร่เมื่อ 2026-11-12

อ่านต่อ

ผู้สูงอายุช้ำง่าย จ้ำเลือดที่แขนและหลังมือ ผิวฉีกง่าย อันตรายไหม

จ้ำเลือดสีม่วงที่แขนผู้สูงอายุ (senile purpura) เกิดจากผิวบางและหลอดเลือดเปราะตามวัย ยาบางกลุ่มทำให้ช้ำง่าย ดูแลผิวไม่ให้ฉีกอย่างไร แบบไหนต้องพบแพทย์

เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว วัดที่บ้าน ค่าเท่าไรปกติ ต่ำแค่ไหนต้องไปโรงพยาบาล

ค่าออกซิเจนปลายนิ้ว (SpO2) ปกติ 95% ขึ้นไป ถ้า 92% หรือต่ำกว่าให้ติดต่อแพทย์ 88% หรือต่ำกว่าต้องไปโรงพยาบาลทันที พร้อมวิธีวัดให้แม่นในผู้สูงอายุ

ญาติเสียชีวิตที่บ้าน ต้องทำอะไรบ้าง แจ้งตายที่ไหน ภายในกี่ชั่วโมง

ผู้ป่วยระยะท้ายเสียชีวิตที่บ้าน ญาติต้องโทรหาใครก่อน แจ้งตายภายใน 24 ชั่วโมงที่ไหน ใช้เอกสารอะไร และควรขอใบรับรองแพทย์ไว้ก่อนกลับบ้านอย่างไร

ข้อติดในผู้ป่วยติดเตียง เกิดจากอะไร ป้องกันอย่างไร ยืดข้อทุกวันช่วยได้แค่ไหน

ข้อติด (ข้อยึด) ในผู้ป่วยติดเตียงและหลังอัมพาต เกิดจากอะไร สังเกตอย่างไร ป้องกันที่บ้านอย่างไร และงานวิจัยว่าการยืดเหยียดอย่างเดียวช่วยได้แค่ไหน

ดูบทความความรู้สุขภาพทั้งหมด(ทั้งหมด 112 บทความ)
📞 โทรปรึกษาฟรีทัก LINEสอบถามโปรโมชันFacebookแชท