เกี่ยวกับ ความรู้ผู้สูงอายุและผู้ดูแล
ข้อติดในผู้ป่วยติดเตียง เกิดจากอะไร ป้องกันอย่างไร ยืดข้อทุกวันช่วยได้แค่ไหน
คำตอบสั้น: ข้อติด (contracture) คือภาวะที่เนื้อเยื่อรอบข้อซึ่งปกติยืดหยุ่นได้ ถูกแทนที่ด้วยเนื้อเยื่อพังผืดที่ยืดไม่ได้ ทำให้ขยับข้อได้น้อยลงและมักปวด ผู้ป่วยติดเตียงเสี่ยงเพราะแทบไม่ได้ขยับร่างกาย และบางคนมีโรคหลอดเลือดสมองหรือโรคทางประสาทร่วมด้วย การป้องกันที่บ้านคือ ลดเวลานอนอยู่กับเตียงให้สั้นลง ให้ลุกนั่งสลับกับนอน ให้ผู้ป่วยขยับเองเท่าที่ทำได้ และให้ผู้ดูแลช่วยขยับข้อตามที่พยาบาลหรือนักกายภาพบำบัดสอน แต่ต้องรู้ว่างานทบทวนของ Cochrane ปี 2560 พบว่า การยืดเหยียดที่ทำน้อยกว่า 7 เดือน ไม่ได้เพิ่มองศาการขยับข้ออย่างมีความหมายทางคลินิก ข้อมูลนี้ไม่ได้แปลว่าให้เลิกขยับข้อหรือเลิกทำกายภาพที่ทีมรักษาสอน แต่แปลว่าไม่ควรพึ่งการยืดอย่างเดียว ให้ทำร่วมกับการลุกนั่งและการเปลี่ยนท่า และเมื่อเริ่มเห็นว่าข้อขยับได้น้อยลง ควรแจ้งแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดแต่เนิ่น ๆ
สรุปสั้นสำหรับคนรีบ
- ข้อติดเกิดได้ที่ผิวหนัง กล้ามเนื้อ เส้นเอ็น เยื่อหุ้มข้อ และเอ็นยึดข้อ (MedlinePlus)
- สาเหตุที่เกี่ยวกับผู้สูงอายุ ได้แก่ การไม่ได้ใช้งานจากการเคลื่อนไหวน้อย โรคหลอดเลือดสมอง เส้นประสาทเสียหาย และการบาดเจ็บรุนแรงของกล้ามเนื้อและกระดูก
- คู่มือของฝ่ายการพยาบาล โรงพยาบาลศิริราช ในหัวข้อการฟื้นฟูผู้ป่วยกระดูกพรุนที่กระดูกหัก ระบุว่าการนอนติดเตียงทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนหลายอย่าง เช่น ข้อติด กล้ามเนื้อลีบ และแผลกดทับ
- งานทบทวน Cochrane ปี 2560 รวม 49 การศึกษา ผู้เข้าร่วม 2,135 คน พบหลักฐานคุณภาพสูงว่าการยืดเหยียดไม่ได้เพิ่มองศาการขยับข้ออย่างมีความหมายทางคลินิก แต่ ห้ามเลิกท่าที่พยาบาลหรือนักกายภาพบำบัดสอนเอง ถ้าสงสัยให้ถามทีมรักษา
- เมื่อเห็นว่าข้อเริ่มขยับได้น้อยลง ให้ติดต่อแพทย์ การรักษามีทั้งกายภาพบำบัด อุปกรณ์ดาม ยา และบางชนิดผ่าตัด
ข้อติดคืออะไร ต่างจากข้อเสื่อมอย่างไร
ข้อติดเป็นปัญหาของเนื้อเยื่อรอบข้อที่หดรั้งจนยืดไม่ออก ไม่ใช่ผิวข้อสึกแบบข้อเสื่อม MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ อธิบายว่าข้อติดเกิดเมื่อเนื้อเยื่อที่ปกติยืดหยุ่นถูกแทนที่ด้วยเนื้อเยื่อคล้ายพังผืดที่ยืดไม่ได้ ทำให้ยืดส่วนนั้นได้ยากและขยับได้ไม่ปกติ
ตำแหน่งที่เกิดได้ตาม MedlinePlus
- ผิวหนังและเนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง
- กล้ามเนื้อและเส้นเอ็น
- เยื่อหุ้มข้อ และเอ็นยึดข้อรอบข้อต่อ
ผลคือ ขยับข้อได้น้อยลง ใช้งานส่วนนั้นได้น้อยลง และมักมีอาการปวดร่วมด้วย ในผู้ป่วยติดเตียง ตัวอย่างที่ญาติมักเห็น เช่น เข่างอค้างเหยียดไม่สุด ข้อศอกหรือนิ้วมืองอเกร็ง ซึ่งทำให้อาบน้ำ เปลี่ยนเสื้อผ้า และทำความสะอาดซอกพับยากขึ้น
ทำไมผู้ป่วยติดเตียงจึงเสี่ยงข้อติด
เพราะข้อที่ไม่ได้ขยับเป็นเวลานานมีโอกาสหดรั้ง และผู้ป่วยติดเตียงจำนวนมากมีโรคที่ทำให้ข้อติดง่ายอยู่แล้ว สาเหตุของข้อติดตาม MedlinePlus
- การใช้งานลดลง เช่น จากการเคลื่อนไหวได้น้อยหรือการบาดเจ็บ
- โรคของสมองและระบบประสาท เช่น โรคหลอดเลือดสมอง
- เส้นประสาทเสียหาย
- การบาดเจ็บรุนแรงของกล้ามเนื้อและกระดูก
- แผลเป็นหลังบาดเจ็บหรือแผลไฟไหม้
- โรคทางพันธุกรรมบางชนิด
คู่มือการพยาบาลการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุที่มีความเสี่ยงต่อโรคกระดูกพรุน ของฝ่ายการพยาบาล โรงพยาบาลศิริราช (พ.ศ. 2557) ระบุในหัวข้อการฟื้นฟูผู้ป่วยกระดูกพรุน โดยเฉพาะผู้ที่กระดูกหักแล้ว ว่า ควรหลีกเลี่ยงให้ผู้ป่วยนอนติดเตียงนาน ๆ ให้นั่งหรือเดินสลับกันเป็นระยะ และให้ระยะเวลานอนสั้นเท่าที่ทำได้ เพราะการนอนติดเตียงทำให้เกิดข้อติด กล้ามเนื้อลีบ และแผลกดทับ
ถ้าผู้สูงอายุเริ่มเดินลำบากหรือลุกยาก ควรเริ่มดูแลตั้งแต่ช่วงนี้ ก่อนกลายเป็นติดเตียง ดูได้ที่ ผู้สูงอายุเดินลำบาก ลุกยาก ควรทำอะไรก่อน
สังเกตอย่างไรว่าข้อเริ่มติด
สัญญาณหลักคือข้อขยับได้น้อยกว่าเดิม MedlinePlus ให้ติดต่อแพทย์เมื่อดูเหมือนข้อติดกำลังเกิดขึ้น หรือเมื่อสังเกตว่าความสามารถในการขยับข้อลดลง
สิ่งที่ผู้ดูแลสังเกตได้ระหว่างดูแลประจำวัน
- เหยียดแขนหรือขาไม่สุดเหมือนเมื่อก่อน
- ผู้ป่วยแสดงสีหน้าเจ็บเวลาขยับแขนขาหรือเปลี่ยนท่า
- ใส่เสื้อแขนยาก เพราะยกแขนหรือเหยียดศอกไม่ได้
- มือกำแน่นจนทำความสะอาดฝ่ามือยาก
- นั่งรถเข็นได้ไม่ดี เพราะสะโพกหรือเข่างอได้ไม่พอ
การจดไว้ว่าข้อไหนขยับได้แค่ไหน แล้วเทียบเป็นรายสัปดาห์ ช่วยให้ญาติเล่าให้แพทย์หรือนักกายภาพบำบัดฟังได้ชัดเจนขึ้น
ป้องกันข้อติดที่บ้านอย่างไร
หลักคือให้ร่างกายได้เคลื่อนไหวมากขึ้นในทุกรูปแบบที่ปลอดภัย ไม่ใช่การยืดข้ออย่างเดียว แนวทางจากคู่มือของศิริราชและ MedlinePlus
- ลดเวลาที่นอนอยู่บนเตียง ให้นั่งหรือเดินสลับเป็นระยะ ตามคู่มือของศิริราชในหัวข้อการฟื้นฟูผู้ป่วยกระดูกพรุนที่กระดูกหัก
- ให้ผู้ป่วยขยับเองเท่าที่ทำได้ (active exercise) คู่มือป้องกันแผลกดทับที่บ้านของศิริราช (พ.ศ. 2563) ยกตัวอย่าง การพลิกตะแคงตัว การนั่ง และการยกแขนยกขา
- ผู้ดูแลช่วยขยับข้อให้ (passive exercise) คู่มือเดียวกันให้พยาบาลสอนสาธิตผู้ดูแล เช่น การบริหารข้อ การหมุนตามข้อต่าง ๆ และการยกแขนขา
- พาลงจากเตียงมานั่งเมื่อสภาพพร้อม คู่มือศิริราชระบุไว้ในหัวข้อเดียวกัน วิธีย้ายตัวอย่างปลอดภัยดูได้ที่ ย้ายผู้ป่วยจากเตียงไปรถเข็นอย่างไร
- ใช้อุปกรณ์ดามหรือเฝือกอ่อนตามที่แพทย์สั่ง MedlinePlus ระบุว่าการดูแลที่บ้านอาจรวมถึงการออกกำลังกาย การยืดเหยียด และการใช้อุปกรณ์ดาม ตามคำแนะนำของแพทย์
ทำร่วมกับการพลิกตัวและจัดท่าป้องกันแผลกดทับ เพราะเป็นการดูแลชุดเดียวกัน ดูรายละเอียดได้ที่ แผลกดทับ ป้องกันที่บ้านอย่างไร และภาพรวมการดูแลที่ ดูแลผู้สูงอายุติดเตียงที่บ้าน เริ่มจากอะไรบ้าง
ขยับข้อให้ผู้ป่วยอย่างไรให้ปลอดภัย
ให้พยาบาลหรือนักกายภาพบำบัดสอนท่าที่เหมาะกับผู้ป่วยคนนั้นก่อน แล้วขยับช้า ๆ เท่าที่ผู้ป่วยไม่เจ็บ บทความของภาควิชาเวชศาสตร์ฟื้นฟู คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี เรื่องการบำบัดผู้ป่วยอัมพาตครึ่งซีก ระบุว่าสิ่งแรกคือป้องกันไม่ให้ข้อติด ด้วยการยืดกล้ามเนื้อและขยับข้อต่าง ๆ โดยมีหลักดังนี้
- ยืดเท่าที่ผู้ป่วยไม่รู้สึกเจ็บ แล้วค้างไว้ นับ 1 ถึง 10 จากนั้นค่อย ๆ ปล่อยลงช้า ๆ
- ค่อย ๆ เพิ่มระยะการยืดทีละน้อยตามลำดับ
- ตัวอย่างในบทความ เช่น ยกแขนขึ้นยืดจนสุดเท่าที่ไม่เจ็บ งอและเหยียดข้อศอกสลับกัน และดัดข้อมือกับนิ้วมือ ซึ่งในบทความเป็นท่าที่ผู้ป่วยอัมพาตครึ่งซีกใช้มือข้างที่ปกติช่วยขยับข้างที่อ่อนแรง
ข้อควรรู้จากงานทบทวน Cochrane ปี 2560 คือ มีรายงานผลไม่พึงประสงค์จากการยืดเหยียดในบางการศึกษา เช่น ผิวหนังถลอก ฟกช้ำ ตุ่มพอง และปวด แม้จะวิเคราะห์ทางสถิติไม่ได้ ผู้ดูแลจึงไม่ควรฝืนดัดข้อที่ติดแรง ๆ และควรดูผิวหนังใต้อุปกรณ์ดามทุกครั้ง
ยืดข้อทุกวันแล้วจะไม่ติดเลย จริงไหม
ไม่จริงทั้งหมด หลักฐานปัจจุบันชี้ว่าการยืดเหยียดอย่างเดียวช่วยได้น้อยกว่าที่หลายคนเชื่อ งานทบทวนอย่างเป็นระบบของ Cochrane ปี 2560 เรื่องการยืดเหยียดเพื่อรักษาและป้องกันข้อติด รวม 49 การศึกษา ผู้เข้าร่วม 2,135 คน สรุปว่า
- มีหลักฐานคุณภาพสูงว่าการยืดเหยียดที่ทำน้อยกว่า 7 เดือน ไม่ได้เพิ่มองศาการขยับข้ออย่างมีความหมายทางคลินิก ทั้งในผู้ที่มีและไม่มีโรคทางระบบประสาท
- ในผู้ที่ไม่มีโรคทางระบบประสาท การยืดเหยียดไม่ได้ลดอาการปวดในระยะสั้นอย่างมีความหมายทางคลินิก
- ยังไม่มีการศึกษาการยืดเหยียดที่นานเกิน 7 เดือน
ข้อมูลนี้ไม่ได้แปลว่าให้หยุดขยับร่างกายผู้ป่วย การลุกนั่ง การเปลี่ยนท่า และการให้ผู้ป่วยขยับเองยังเป็นการดูแลที่คู่มือของศิริราชแนะนำ ทั้งเพื่อลดแผลกดทับและภาวะแทรกซ้อนจากการนอนนาน สิ่งที่ข้อมูลนี้บอกคือ อย่าคิดว่ายืดข้อวันละไม่กี่นาทีแล้วจะปลอดภัย ถ้าข้อเริ่มขยับได้น้อยลง ให้แจ้งแพทย์หรือนักกายภาพบำบัด แทนการรอดูไปเรื่อย ๆ และ อย่าเลิกท่าที่ทีมรักษาสอนเอง ถ้าสงสัยว่าควรทำต่อหรือปรับท่าอย่างไร ให้ถามนักกายภาพบำบัด
ข้อติดแล้ว รักษาอย่างไร
การรักษาขึ้นกับสาเหตุและชนิดของข้อติด MedlinePlus ระบุว่า
- แพทย์จะถามว่าเริ่มเป็นเมื่อไร ปวดไหม และเคยรักษาอะไรมาแล้ว
- อาจต้องเอกซเรย์ ขึ้นกับสาเหตุและชนิดของข้อติด
- การรักษาอาจรวมถึง กายภาพบำบัด ยา และอุปกรณ์ดามทางออร์โธปิดิกส์
- ข้อติดบางชนิดอาจได้ประโยชน์จากการผ่าตัด
เมื่อไรต้องพบแพทย์
MedlinePlus แนะนำให้ติดต่อแพทย์เมื่อดูเหมือนข้อติดกำลังเกิดขึ้น หรือเมื่อสังเกตว่าขยับข้อได้น้อยลง สถานการณ์ที่ควรนัดพบแพทย์หรือนักกายภาพบำบัด
- ข้อใดข้อหนึ่งเหยียดหรืองอได้น้อยลงเรื่อย ๆ
- ผู้ป่วยเจ็บมากเวลาขยับข้อหรือเปลี่ยนท่า
- ผิวหนังใต้อุปกรณ์ดามแดง ถลอก หรือพอง
ในบริบทไทย ผู้ดูแลขอให้พยาบาลหรือนักกายภาพบำบัดสอนท่าขยับข้อก่อนผู้ป่วยออกจากโรงพยาบาลได้ และคู่มือของศิริราชระบุว่าพยาบาลเยี่ยมบ้านเป็นบุคลากรสำคัญในการดูแลผู้ป่วยต่อเนื่องที่บ้าน จึงควรสอบถามโรงพยาบาลใกล้บ้านเรื่องการเยี่ยมบ้าน
ข้อความสำคัญท้ายบทความ
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล
ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่
ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที
ปรึกษาทีมงานได้ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย
ถามเรื่องสินค้า ราคา วิธีทาน หรือสอบถามโปรโมชัน ได้ทุกช่องทางด้านล่าง
คำถามที่พบบ่อย
ข้อติดคืออะไร
ข้อติดคือภาวะที่เนื้อเยื่อรอบข้อซึ่งปกติยืดหยุ่น ถูกแทนที่ด้วยเนื้อเยื่อพังผืดที่ยืดไม่ได้ ทำให้ขยับข้อได้น้อยลงและมักมีอาการปวด
ผู้ป่วยติดเตียงป้องกันข้อติดได้อย่างไร
ลดเวลานอนอยู่บนเตียง ให้ลุกนั่งสลับกับนอน ให้ผู้ป่วยขยับเองเท่าที่ทำได้ และให้ผู้ดูแลช่วยขยับข้อตามที่พยาบาลหรือนักกายภาพบำบัดสอน ร่วมกับพลิกตัวป้องกันแผลกดทับ
ยืดเหยียดข้อทุกวันช่วยกันข้อติดได้จริงไหม
ช่วยได้น้อยกว่าที่คิด งานทบทวน Cochrane ปี 2560 พบว่าการยืดเหยียดที่ทำน้อยกว่า 7 เดือนไม่ได้เพิ่มองศาการขยับข้ออย่างมีความหมายทางคลินิก จึงควรให้ผู้ป่วยได้ลุกนั่งและขยับตัวในรูปแบบอื่นด้วย แต่ไม่ควรเลิกท่าที่พยาบาลหรือนักกายภาพบำบัดสอนเอง
ขยับข้อให้ผู้ป่วยแล้วเจ็บ ควรทำต่อไหม
ไม่ควรฝืน ให้ยืดเท่าที่ผู้ป่วยไม่เจ็บ และถ้าเจ็บมากหรือข้อขยับได้น้อยลงเรื่อย ๆ ให้ปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัด
ข้อติดแล้วรักษาได้ไหม
การรักษาขึ้นกับสาเหตุและชนิด อาจใช้กายภาพบำบัด อุปกรณ์ดาม ยา และบางชนิดอาจผ่าตัด ควรให้แพทย์ประเมินตั้งแต่เริ่มเห็นว่าข้อขยับได้น้อยลง
แหล่งอ้างอิง
บทความนี้เรียบเรียงจากข้อมูลขององค์กรสาธารณสุขและสถาบันวิจัยต่อไปนี้ กดเข้าไปอ่านต้นทางเองได้ทุกแหล่ง
- Contracture deformityMedlinePlus, U.S. National Library of Medicine
- Stretch for the treatment and prevention of contractures (Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017)PubMed
- คู่มือการพยาบาล การป้องกันการเกิดแผลกดทับที่บ้านในผู้ป่วยที่จำกัดการเคลื่อนไหว (พ.ศ. 2563)ฝ่ายการพยาบาล โรงพยาบาลศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
- คู่มือการพยาบาลการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคกระดูกพรุน (พ.ศ. 2557)ฝ่ายการพยาบาล โรงพยาบาลศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
- อัมพาตครึ่งซีก กับการบำบัดที่ได้ผล ทำได้ด้วยตนเองรามา แชนแนล คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติควรปรึกษาแพทย์
เรียบเรียงจากฉลากผลิตภัณฑ์โดย บริษัท อินฟินิตี้ บลู จำกัด หนึ่งในตัวแทนจำหน่ายของบริษัท โฮปฟูล จำกัด
เผยแพร่เมื่อ 2026-11-14
อ่านต่อ
ผู้สูงอายุช้ำง่าย จ้ำเลือดที่แขนและหลังมือ ผิวฉีกง่าย อันตรายไหม
จ้ำเลือดสีม่วงที่แขนผู้สูงอายุ (senile purpura) เกิดจากผิวบางและหลอดเลือดเปราะตามวัย ยาบางกลุ่มทำให้ช้ำง่าย ดูแลผิวไม่ให้ฉีกอย่างไร แบบไหนต้องพบแพทย์
เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว วัดที่บ้าน ค่าเท่าไรปกติ ต่ำแค่ไหนต้องไปโรงพยาบาล
ค่าออกซิเจนปลายนิ้ว (SpO2) ปกติ 95% ขึ้นไป ถ้า 92% หรือต่ำกว่าให้ติดต่อแพทย์ 88% หรือต่ำกว่าต้องไปโรงพยาบาลทันที พร้อมวิธีวัดให้แม่นในผู้สูงอายุ
ญาติเสียชีวิตที่บ้าน ต้องทำอะไรบ้าง แจ้งตายที่ไหน ภายในกี่ชั่วโมง
ผู้ป่วยระยะท้ายเสียชีวิตที่บ้าน ญาติต้องโทรหาใครก่อน แจ้งตายภายใน 24 ชั่วโมงที่ไหน ใช้เอกสารอะไร และควรขอใบรับรองแพทย์ไว้ก่อนกลับบ้านอย่างไร
ย้ายผู้ป่วยจากเตียงไปรถเข็นอย่างไร ไม่ให้ล้ม และผู้ดูแลไม่เจ็บหลัง
วิธีย้ายผู้ป่วยจากเตียงไปรถเข็นทีละขั้น ใช้เข็มขัดพยุงตัว ห้ามให้กอดคอ ห้ามดึงใต้รักแร้ ใช้ผ้ายกตัว และนั่งรถเข็นได้นานแค่ไหน ตามคู่มือศิริราช