เกี่ยวกับ ความรู้ผู้สูงอายุและผู้ดูแล
ทำความสะอาดช่องปากผู้ป่วยติดเตียง ทำอย่างไร ใส่สายให้อาหารต้องแปรงฟันไหม
คำตอบสั้น: การทำความสะอาดช่องปากผู้ป่วยติดเตียงทำได้โดย ยกศีรษะขึ้น 30–45 องศา เช็ดคราบอาหารด้วยผ้าก๊อซชุบน้ำเกลือ แปรงฟันด้วยแปรงขนนุ่มและยาสีฟันผสมฟลูออไรด์เพียงเล็กน้อย แปรงลิ้น แล้วทาริมฝีปากให้ชุ่มชื้น ตามคู่มือของสำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย ผู้ป่วยที่ใส่สายให้อาหารทางจมูกหรือหน้าท้อง ยังต้องทำความสะอาดปากทุกวัน แผ่นพับของคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลแนะนำให้ทำความสะอาดปาก ฟัน และลิ้น ก่อนให้อาหารทุกมื้อ เพราะคราบในปากที่ถูกสำลักลงปอดเป็นเหตุหนึ่งของปอดอักเสบจากการสำลัก
สรุปสั้นสำหรับคนรีบ
- จัดท่าก่อนเสมอ ยกศีรษะ 30–45 องศา หรือให้นอนตะแคงหันหน้าเข้าหาผู้ดูแลถ้ากลืนลำบาก
- ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์เพียงเล็กน้อย เพื่อลดโอกาสสำลัก และแปรงฟันกรามล่างด้านในเป็นซี่สุดท้าย
- ใส่สายให้อาหาร ไม่ได้กินทางปาก ก็ยังต้องทำความสะอาดปาก เพราะคราบจุลินทรีย์ยังสะสม
- น้ำยาบ้วนปากใช้แทนการแปรงไม่ได้ กรมอนามัยระบุว่าไม่ควรบ้วนปากอย่างเดียว
- ฟันปลอมชนิดถอดได้ ต้องถอดล้างทุกครั้งหลังอาหาร และถ้ามีแผล ฟันโยก เหงือกบวมเป็นหนอง ให้พาไปพบทันตแพทย์
ทำไมผู้ป่วยติดเตียงต้องดูแลช่องปากเป็นพิเศษ
เพราะผู้ป่วยติดเตียงทำความสะอาดปากเองไม่ได้ น้ำลายน้อยลง และหลายคนกลืนลำบาก คราบในปากจึงสะสมเร็วและเสี่ยงถูกสำลักลงปอด คู่มือการดูแลสุขภาพช่องปากสำหรับผู้สูงอายุภาวะพึ่งพิงของสำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย อธิบายประเด็นสำคัญไว้ดังนี้
- ภาวะพึ่งพิง คือภาวะที่ผู้สูงอายุทำกิจวัตรประจำวันเองไม่ได้ทั้งหมดและต้องมีคนช่วย
- ปอดอักเสบจากการสำลัก (aspiration pneumonia) คือปอดติดเชื้อจากการที่น้ำลาย อาหาร หรือเชื้อในปากหลุดลงไปในหลอดลม คู่มือกรมอนามัยระบุว่าเป็นความเสี่ยงของผู้สูงอายุภาวะพึ่งพิงที่อาจเป็นสาเหตุให้เสียชีวิตได้
- ปากแห้ง คู่มือเดียวกันระบุว่าผู้สูงอายุราวร้อยละ 40 มีอาการปากแห้งจากน้ำลายที่สร้างน้อยลง และยาบางกลุ่ม เช่น ยาลดความดัน ยาขับปัสสาวะ ยาต้านซึมเศร้า ทำให้ปากแห้งได้
- กลืนลำบาก ทำให้มีอาหารค้างในกระพุ้งแก้ม ซึ่งเป็นแหล่งสะสมเชื้อ อ่านวิธีสังเกตภาวะนี้ได้ที่ ผู้สูงอายุกลืนลำบาก สังเกตอย่างไร และทำไมห้ามแก้เอง
ญาติที่ดูแลผู้ป่วยเองที่บ้านใช้หลักในคู่มือนี้ได้ และถามทันตบุคลากรที่ รพ.สต. หรือโรงพยาบาลใกล้บ้านเมื่อทำแล้วติดขัด
ทำความสะอาดช่องปากผู้ป่วยติดเตียง ทำอย่างไรทีละขั้น
ขั้นตอนหลักตามคู่มือกรมอนามัยมี 3 ขั้น คือ เตรียมผู้ป่วย ขจัดคราบ และให้ความชุ่มชื้น
ขั้นที่ 1 เตรียมผู้ป่วยและอุปกรณ์
- บอกผู้ป่วยก่อนทุกครั้งว่าจะทำอะไร แม้ผู้ป่วยจะพูดตอบไม่ได้
- เตรียมแปรงสีฟันหัวเล็กขนนุ่ม ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ ผ้าก๊อซ น้ำเกลือ ขันน้ำหรือชามรองรับ และอุปกรณ์ช่วยอื่น ๆ เช่น แปรงซอกฟัน แปรงลิ้น ตัวช่วยอ้าปาก
- จัดท่า ยกศีรษะขึ้น 30–45 องศา
- ล้างมือและใส่ถุงมือ
ขั้นที่ 2 ขจัดคราบอาหารและคราบจุลินทรีย์
- ใช้ผ้าก๊อซหรือผ้าสะอาดพันนิ้ว ชุบน้ำเกลือ เช็ดคราบอาหารตามคอฟันและกระพุ้งแก้มให้ทั่วทั้งซ้ายและขวา
- แปรงฟันด้วยน้ำเปล่าก่อนเพื่อเอาเศษอาหารออก แล้วค่อยแปรงด้วย ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์เพียงเล็กน้อย เพื่อลดการสำลัก
- แปรงทีละด้านทั้งบนและล่าง แล้วเช็ดฟองออกด้วยผ้าก๊อซ แปรงด้านในของฟันกรามล่างเป็นซี่สุดท้าย เพราะอาจกระตุ้นให้ขย้อนหรือสำลัก
- ใช้แปรงซอกฟันทำความสะอาดซอกฟัน
- แปรงลิ้นโดยลากจากโคนลิ้นมาปลายลิ้น 4–5 ครั้ง ไม่ต้องใช้ยาสีฟัน
- ทำความสะอาดสายช่วยหายใจหรือสายให้อาหารด้วย ตามที่คู่มือระบุไว้ในขั้นตอนเดียวกัน
ขั้นที่ 3 ให้ความชุ่มชื้นและดูแลแผล
- ทาริมฝีปากด้วยวาสลีน หรือสารให้ความชุ่มชื้นชนิดน้ำ เพื่อกันปากแห้งแตก
- ถ้ามีแผลในปาก ให้ปรึกษาทันตแพทย์หรือแพทย์เรื่องยาทาเฉพาะที่
- ถ้าเหงือกบวมอักเสบ คู่มือกรมอนามัยระบุว่าทันตแพทย์อาจแนะนำน้ำยาคลอเฮกซิดีน 0.12% เช็ดตามขอบเหงือก โดยเว้นห่างจากการแปรงด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์ราว 2 ชั่วโมง และไม่ควรใช้ต่อเนื่องนาน ให้ใช้ตามคำแนะนำของทันตแพทย์
ผู้ป่วยแต่ละแบบต้องจัดท่าอย่างไร
วิธีช่วยขึ้นกับว่าผู้ป่วยทำเองได้แค่ไหนและกลืนได้ดีแค่ไหน แผ่นพับของศิริราชเรื่องการดูแลช่องปากในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง แบ่งผู้ป่วยไว้ 3 กลุ่ม ซึ่งใช้เป็นแนวทางกับผู้ป่วยติดเตียงจากสาเหตุอื่นได้
- กลุ่มที่ 1 แปรงเองได้ ผู้ดูแลเตรียมอุปกรณ์ให้พร้อม อาจดัดแปลงด้ามแปรงให้จับถนัดมือ แล้วให้ผู้ป่วยแปรงเอง
- กลุ่มที่ 2 แปรงเองไม่ได้ แต่ไม่มีปัญหากลืนและยังบ้วนปากได้ ให้นั่งหรือนอนศีรษะสูง ถ้าศีรษะไม่นิ่ง ให้ผู้ป่วยนั่งพิงผู้ดูแลที่ยืนอยู่ด้านหลัง ผู้ดูแลแปรงเบา ๆ สลับกับหยุดพักให้บ้วนน้ำลาย 2–3 ครั้ง
- กลุ่มที่ 3 แปรงเองไม่ได้และกลืนลำบาก ให้นอนตะแคงหันหน้ามาทางผู้ดูแล ถ้าผู้ป่วยเกร็งหรืออ้าปากยาก ใช้ไม้กดลิ้นหรือด้ามช้อนพันผ้าก๊อซช่วยเปิดปาก แล้วใช้ผ้าก๊อซพันด้ามช้อนอีกอันชุบน้ำเกลือเช็ดฟัน เหงือก และลิ้นให้ทั่ว
ผู้ป่วยที่อ้าปากได้น้อยหรือไม่ให้ความร่วมมือ คู่มือกรมอนามัยแนะนำให้ใช้ตัวช่วยอ้าปาก หรือดัดแปลงด้ามแปรงสีฟันพันผ้าให้ผู้ป่วยกัดไว้แทน และถ้าผู้ป่วยไม่ยอมให้แปรงจริง ๆ ให้ใช้ผ้าก๊อซพันนิ้วเช็ดแทน
ต้องแปรงฟันให้ผู้ป่วยติดเตียงวันละกี่ครั้ง
อย่างน้อยวันละ 1 ครั้งด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ และถ้าทำได้ ให้ทำวันละ 2 ครั้ง แหล่งไทยสองแหล่งให้กรอบไว้ต่างกันเล็กน้อย
- แผ่นพับศิริราช แนะนำให้แปรงหรือทำความสะอาดปากอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ตอนเช้าและก่อนนอน หรือหลังอาหารทุกมื้อ
- คู่มือกรมอนามัย เน้นความยืดหยุ่นสำหรับผู้ดูแล คือไม่จำเป็นต้องแปรงเช้าเย็นเสมอไป เลือกช่วงเวลาที่สะดวก เช่น ตอนบ่าย หรือแปรงด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์วันละครั้งก็พอ ส่วนช่วงอื่นใช้การเช็ดและบ้วนปากเพื่อเอาเศษอาหารออก
ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ ทำให้ได้ทุกวันอย่างสม่ำเสมอดีกว่าตั้งเป้าสูงแล้วทำไม่ได้ ถ้าผู้ดูแลอยู่คนเดียวและเหนื่อยมาก อ่านเรื่องการแบ่งงานได้ที่ ดูแลผู้สูงอายุติดเตียงที่บ้าน เริ่มจากอะไรบ้าง
ใส่สายให้อาหาร ไม่ได้กินทางปาก ต้องทำความสะอาดปากไหม
ต้องทำ แผ่นพับศิริราชแนะนำว่าผู้ป่วยที่ได้รับอาหารทางสายยาง ควรทำความสะอาดปาก ฟัน และลิ้นก่อนให้อาหารทุกมื้อ และคู่มือกรมอนามัยให้ทำความสะอาดสายให้อาหารในขั้นตอนเดียวกัน
เหตุผลคือ แม้ไม่มีอาหารผ่านปาก คู่มือกรมอนามัยระบุว่าคราบสีเหลืองเหนียวยังเกาะตามตัวฟัน ขอบเหงือก และเป็นคราบขาวบนลิ้นได้ในผู้ที่ทำความสะอาดปากเองไม่ได้ และผู้ที่กลืนลำบากเสี่ยงต่อปอดอักเสบจากการสำลัก ระหว่างทำ ให้คงท่าศีรษะสูงตามขั้นตอนข้างบน และใช้ผ้าก๊อซชุบน้ำเกลือเช็ดแทนการกลั้วน้ำ
ฟันปลอมต้องดูแลอย่างไร
ฟันปลอมชนิดถอดได้ต้องถอดออกมาทำความสะอาดทุกครั้งหลังอาหาร ตามคู่มือกรมอนามัย และแผ่นพับศิริราชเพิ่มว่าให้ถอดล้างก่อนนอนด้วย
- ล้างคราบอาหารออกจากฟันปลอมทุกด้าน และระหว่างที่ถอดออก ให้เช็ดเหงือก กระพุ้งแก้ม และลิ้นตามขั้นตอนข้างบน
- ถ้ามีแผลจากขอบฟันปลอม คู่มือกรมอนามัยให้ถอดฟันปลอมออกจนกว่าแผลจะหาย และพาไปให้ทันตแพทย์ปรับ
- ถ้าฟันปลอมหลวม เคี้ยวแล้วเจ็บ ผู้ป่วยกินน้อยลงได้ อ่านเพิ่มที่ ฟันปลอมกับการกินอาหาร ปัญหาที่ผู้สูงอายุมักไม่บอก
ความเชื่อที่พบบ่อยเรื่องช่องปากผู้ป่วยติดเตียง
ความเชื่อ: ใช้น้ำยาบ้วนปากแทนการแปรงฟันได้ ไม่ถูก คู่มือกรมอนามัยระบุว่าน้ำยาบ้วนปากเป็นเพียงตัวเสริม ใช้แทนการแปรงไม่ได้ และไม่ควรบ้วนปากอย่างเดียว ถ้าจะใช้ ให้เลือกชนิดไม่มีแอลกอฮอล์ ไม่ใช่สูตรฟอกสีฟัน และไม่ผสมน้ำมันหอมระเหย เพราะอาจระคายเคือง
ความเชื่อ: ผู้ป่วยไม่มีฟันแล้ว ไม่ต้องดูแลปาก ไม่ถูก เหงือก ลิ้น และกระพุ้งแก้มยังมีคราบและเศษอาหารค้าง ใช้ผ้าก๊อซชุบน้ำเกลือเช็ดให้ทั่ว และแปรงลิ้นเบา ๆ
ความเชื่อ: แปรงฟันให้สะอาดแล้วจะไม่เป็นปอดอักเสบเลย ยังสรุปแบบนั้นไม่ได้ การทบทวนงานวิจัยของ Cochrane ปี 2565 รวมการทดลองแบบสุ่ม 6 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 6,244 คนในสถานดูแลผู้สูงอายุที่ญี่ปุ่น สหรัฐ และฝรั่งเศส พบว่า หลักฐานยังไม่พอจะบอกว่าการดูแลช่องปากโดยบุคลากรวิชาชีพ ทำให้เกิดปอดอักเสบน้อยกว่าการดูแลปากตามปกติ มีเพียงหลักฐานความน่าเชื่อถือต่ำจาก 2 การศึกษา (454 คน) ว่าอาจลดการเสียชีวิตจากปอดอักเสบที่ 24 เดือน ทุกการศึกษามีความเสี่ยงต่ออคติสูง และไม่มีการศึกษาใดเทียบกับการไม่ดูแลปากเลย การดูแลปากทุกวันจึงเป็นการดูแลพื้นฐาน ซึ่งคู่มือกรมอนามัยระบุว่าช่วยให้ผู้สูงอายุรู้สึกสบาย ไม่เจ็บปวด ไม่มีกลิ่นปาก และกินอาหารได้ตามปกติ แต่ยังต้องเฝ้าดูอาการและจัดท่าให้อาหารอย่างถูกวิธีควบคู่กัน
ความเชื่อ: แปรงแรง ๆ จะสะอาดกว่า ไม่ถูก คู่มือกรมอนามัยระบุว่าฟันสึกบริเวณคอฟันมักเกิดจากการแปรงแรงหรือผิดวิธี ให้ใช้แปรงขนนุ่ม แปรงเบา ๆ ขยับสั้น ๆ
เมื่อไรต้องพาไปพบทันตแพทย์หรือแพทย์
พาไปพบทันตแพทย์เมื่อพบข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ รวบรวมจากอาการที่คู่มือกรมอนามัยระบุว่าต้องส่งต่อหรือรักษา
- เหงือกบวม มีเลือดออกเวลาแปรง หรือเหงือกบวมเป็นหนอง
- ฟันโยก ฟันผุจนหักเหลือแต่ตอ หรือมีฟันแหลมคมบาดกระพุ้งแก้ม
- แผลในปากหรือมุมปากที่ไม่หาย ทำให้ผู้ป่วยไม่ยอมกินหรือไม่ยอมให้แปรง
- ปากแห้งมาก ลิ้นแตก ไม่รู้รส จนเคี้ยวและกลืนลำบาก
- ฟันปลอมหลวม หัก หรือกดเหงือกจนเป็นแผล
แจ้งทันตแพทย์ทุกครั้งถ้าผู้ป่วยกินยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ตามที่แผ่นพับศิริราชย้ำ แพทย์และทันตแพทย์จะบอกว่าต้องเตรียมตัวอย่างไร ห้ามหยุดยาเอง
ถ้าระหว่างทำความสะอาดปาก ผู้ป่วยสำลักแล้วหายใจไม่ออก ให้โทร 1669 ทันที และถ้าผู้ป่วยสำลักบ่อยระหว่างทำความสะอาดปากหรือระหว่างให้อาหาร ให้แจ้งแพทย์ที่ดูแลเพื่อประเมินการกลืน
ข้อความสำคัญท้ายบทความ
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล
ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่
ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที
ปรึกษาทีมงานได้ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย
ถามเรื่องสินค้า ราคา วิธีทาน หรือสอบถามโปรโมชัน ได้ทุกช่องทางด้านล่าง
คำถามที่พบบ่อย
ทำความสะอาดปากผู้ป่วยติดเตียงต้องจัดท่าอย่างไร
คู่มือกรมอนามัยให้ยกศีรษะขึ้น 30–45 องศา ถ้าผู้ป่วยกลืนลำบาก แผ่นพับศิริราชแนะนำให้นอนตะแคงหันหน้าเข้าหาผู้ดูแล เพื่อลดโอกาสสำลัก
ผู้ป่วยใส่สายให้อาหารต้องแปรงฟันไหม
ต้องทำความสะอาดปาก แผ่นพับศิริราชแนะนำให้ทำความสะอาดปาก ฟัน และลิ้นก่อนให้อาหารทางสายทุกมื้อ เพราะคราบจุลินทรีย์ยังสะสมแม้ไม่ได้กินทางปาก
ผู้ป่วยติดเตียงต้องแปรงฟันวันละกี่ครั้ง
แผ่นพับศิริราชแนะนำอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ส่วนคู่มือกรมอนามัยระบุว่าถ้าผู้ดูแลทำไม่ไหว แปรงด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์วันละครั้งในเวลาที่สะดวกก็ได้ ช่วงอื่นใช้การเช็ดแทน
ใช้น้ำยาบ้วนปากแทนแปรงฟันได้ไหม
ไม่ได้ คู่มือกรมอนามัยระบุว่าน้ำยาบ้วนปากเป็นตัวเสริม ใช้แทนการแปรงไม่ได้ ถ้าใช้ควรเลือกชนิดไม่มีแอลกอฮอล์
แปรงฟันผู้ป่วยติดเตียงใช้ยาสีฟันเท่าไร
ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์เพียงเล็กน้อยเพื่อลดการสำลัก แปรงด้วยน้ำเปล่าก่อน แล้วเช็ดฟองออกด้วยผ้าก๊อซ ตามขั้นตอนในคู่มือกรมอนามัย
แหล่งอ้างอิง
บทความนี้เรียบเรียงจากข้อมูลขององค์กรสาธารณสุขและสถาบันวิจัยต่อไปนี้ กดเข้าไปอ่านต้นทางเองได้ทุกแหล่ง
- การดูแลสุขภาพช่องปากสำหรับผู้สูงอายุภาวะพึ่งพิงสำนักทันตสาธารณสุข กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข
- การดูแลความสะอาดช่องปากในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (แผ่นพับสุขภาพออนไลน์)คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
- Oral care measures for preventing nursing home-acquired pneumonia (Cochrane Review 2022 update)Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022 (PubMed)
บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติควรปรึกษาแพทย์
เรียบเรียงจากฉลากผลิตภัณฑ์โดย บริษัท อินฟินิตี้ บลู จำกัด หนึ่งในตัวแทนจำหน่ายของบริษัท โฮปฟูล จำกัด
เผยแพร่เมื่อ 2026-11-12
อ่านต่อ
ผู้สูงอายุช้ำง่าย จ้ำเลือดที่แขนและหลังมือ ผิวฉีกง่าย อันตรายไหม
จ้ำเลือดสีม่วงที่แขนผู้สูงอายุ (senile purpura) เกิดจากผิวบางและหลอดเลือดเปราะตามวัย ยาบางกลุ่มทำให้ช้ำง่าย ดูแลผิวไม่ให้ฉีกอย่างไร แบบไหนต้องพบแพทย์
เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว วัดที่บ้าน ค่าเท่าไรปกติ ต่ำแค่ไหนต้องไปโรงพยาบาล
ค่าออกซิเจนปลายนิ้ว (SpO2) ปกติ 95% ขึ้นไป ถ้า 92% หรือต่ำกว่าให้ติดต่อแพทย์ 88% หรือต่ำกว่าต้องไปโรงพยาบาลทันที พร้อมวิธีวัดให้แม่นในผู้สูงอายุ
ญาติเสียชีวิตที่บ้าน ต้องทำอะไรบ้าง แจ้งตายที่ไหน ภายในกี่ชั่วโมง
ผู้ป่วยระยะท้ายเสียชีวิตที่บ้าน ญาติต้องโทรหาใครก่อน แจ้งตายภายใน 24 ชั่วโมงที่ไหน ใช้เอกสารอะไร และควรขอใบรับรองแพทย์ไว้ก่อนกลับบ้านอย่างไร
ข้อติดในผู้ป่วยติดเตียง เกิดจากอะไร ป้องกันอย่างไร ยืดข้อทุกวันช่วยได้แค่ไหน
ข้อติด (ข้อยึด) ในผู้ป่วยติดเตียงและหลังอัมพาต เกิดจากอะไร สังเกตอย่างไร ป้องกันที่บ้านอย่างไร และงานวิจัยว่าการยืดเหยียดอย่างเดียวช่วยได้แค่ไหน