ซีลีเนียม กินวันละเท่าไร เกินอันตรายไหม ระดับสูงสัมพันธ์กับค่าตับอย่างไร

คำตอบสั้น: ซีลีเนียม (selenium) เป็นแร่ธาตุจำเป็นที่ร่างกายต้องการในปริมาณน้อยมาก Linus Pauling Institute มหาวิทยาลัยโอเรกอนสเตต ระบุว่าผู้ใหญ่ต้องการ วันละ 55 ไมโครกรัม และขีดสูงสุดที่รับได้ต่อวัน (UL) คือ 400 ไมโครกรัม โดยนับรวมทั้งจากอาหารและอาหารเสริม ได้รับเกินนาน ๆ ทำให้ผมร่วง เล็บเปราะ ลมหายใจมีกลิ่นกระเทียม และอ่อนเพลีย ส่วนเรื่องตับ การสำรวจ NHANES ในผู้ใหญ่สหรัฐ 3,827 คนพบว่าระดับซีลีเนียมในเลือดที่สูงกว่าราว 130 ไมโครกรัมต่อลิตร สัมพันธ์กับค่าตับ ALT สูงและไขมันพอกตับมากขึ้น จึงไม่ควรคิดว่ากินมากยิ่งดีต่อตับ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ผู้ใหญ่ต้องการซีลีเนียม 55 ไมโครกรัมต่อวัน หญิงตั้งครรภ์ 60 และหญิงให้นมบุตร 70 ไมโครกรัม (Linus Pauling Institute)
• •ขีดสูงสุดต่อวันของผู้ใหญ่คือ 400 ไมโครกรัม นับรวมอาหารด้วย ไม่ใช่นับเฉพาะเม็ดอาหารเสริม
• •อาการได้รับเกินเรื้อรังที่พบบ่อยที่สุดคือ ผมและเล็บเปราะและหลุด ร่วมกับคลื่นไส้ ผื่น ลมหายใจกลิ่นกระเทียม อ่อนเพลีย หงุดหงิด
• •ถั่วบราซิล 6 เม็ด (ราว 1 ออนซ์) ที่ปลูกในดินซีลีเนียมสูงมีซีลีเนียมได้ถึง 544 ไมโครกรัม เกินขีดสูงสุดในมื้อเดียว
• •งานสำรวจแบบภาคตัดขวางพบว่าซีลีเนียมในเลือดที่สูง สัมพันธ์กับค่า ALT สูง แต่ยังพิสูจน์เหตุและผลไม่ได้

ซีลีเนียมคืออะไร ร่างกายใช้ทำอะไร

ซีลีเนียมคือแร่ธาตุปริมาณน้อย (trace mineral) ที่มนุษย์ขาดไม่ได้ แต่เป็นพิษได้เมื่อได้รับมากเกิน Linus Pauling Institute อธิบายว่าร่างกายใช้ซีลีเนียมสร้างโปรตีนกลุ่มหนึ่งที่เรียกว่า ซีลีโนโปรตีน (selenoprotein)

ซีลีโนโปรตีน คือโปรตีนหรือเอนไซม์ที่มีซีลีเนียมเป็นส่วนประกอบ เช่น เอนไซม์กลูตาไธโอนเปอร์ออกซิเดส (glutathione peroxidase) ซึ่งเป็นเอนไซม์ต้านอนุมูลอิสระ และซีลีโนโปรตีนบางตัวเกี่ยวข้องกับการทำงานของต่อมไทรอยด์

ตับเกี่ยวข้องกับซีลีเนียมโดยตรง Linus Pauling Institute ระบุว่าตับเป็นแหล่งเก็บซีลีเนียมสำคัญแห่งหนึ่งของร่างกาย และเป็นอวัยวะหลักที่สร้าง ซีลีโนโปรตีนพี (selenoprotein P) ซึ่งเป็นตัวขนส่งซีลีเนียมในเลือดไปยังอวัยวะอื่น

ผู้ใหญ่ต้องการซีลีเนียมวันละเท่าไร

ผู้ใหญ่อายุ 19 ปีขึ้นไปทั้งชายและหญิงต้องการวันละ 55 ไมโครกรัม ตามค่าแนะนำ (RDA) ของสถาบันการแพทย์แห่งชาติสหรัฐที่ Linus Pauling Institute ยกมา

RDA (Recommended Dietary Allowance) คือปริมาณที่เพียงพอสำหรับคนสุขภาพดีเกือบทุกคนในกลุ่มอายุนั้น ส่วน UL (Tolerable Upper Intake Level) คือปริมาณสูงสุดต่อวันที่ยังไม่น่าจะเกิดผลเสียเมื่อได้รับต่อเนื่อง

• •ผู้ใหญ่ 19 ปีขึ้นไป: RDA 55 ไมโครกรัม · UL 400 ไมโครกรัม
• •หญิงตั้งครรภ์: RDA 60 ไมโครกรัม
• •หญิงให้นมบุตร: RDA 70 ไมโครกรัม
• •เด็ก 4–8 ปี: RDA 30 ไมโครกรัม · UL 150 ไมโครกรัม

ไมโครกรัม คือหนึ่งในพันของมิลลิกรัม ฉลากบางยี่ห้อเขียนเป็น mcg หรือ µg ซึ่งหมายถึงหน่วยเดียวกัน ถ้าฉลากเขียนเป็นมิลลิกรัมของสารประกอบ เช่น ซีลีเนียมคีเลต หรือยีสต์ซีลีเนียม ตัวเลขนั้นยังไม่ใช่ตัวซีลีเนียมบริสุทธิ์ ต้องดูเปอร์เซ็นต์ในวงเล็บประกอบด้วย

Linus Pauling Institute ระบุว่าอาหารในสหรัฐให้ซีลีเนียมเฉลี่ยราว 100 ไมโครกรัมต่อวันอยู่แล้ว และการสำรวจ NHANES III พบว่าคนอเมริกันมากกว่าร้อยละ 99 มีระดับซีลีเนียมในเลือดที่แสดงว่าได้รับเพียงพอ MedlinePlus ระบุว่าการขาดซีลีเนียมพบน้อยในสหรัฐ แต่อาจพบในคนที่ได้รับอาหารทางหลอดเลือดดำเป็นเวลานาน หรือมีโรคลำไส้รุนแรงที่ทำให้ดูดซึมไม่ได้ เช่น โรคโครห์น

อาหารไทยอะไรมีซีลีเนียมมาก

แหล่งซีลีเนียมที่เข้มข้นที่สุดคือเครื่องในสัตว์และอาหารทะเล ตามด้วยเนื้อสัตว์ Linus Pauling Institute ยกตัวอย่างปริมาณต่อ 3 ออนซ์ (ราว 85 กรัม) ไว้ดังนี้

• •หอยนางรมนึ่ง ราว 131 ไมโครกรัม
• •ปลาทูน่าครีบเหลืองปรุงสุก ราว 91.8 ไมโครกรัม
• •กุ้งนึ่ง ราว 42.1 ไมโครกรัม
• •เนื้อหมูส่วนสันใน ราว 32.5 ไมโครกรัม
• •ข้าวกล้องสุก 1 ถ้วย ราว 11.7 ไมโครกรัม

ในชีวิตคนไทย อาหารอย่างหอยนางรมสด กุ้งเผา ยำทะเล ปลาทูน่ากระป๋อง และต้มเครื่องในจึงให้ซีลีเนียมได้พอสมควรอยู่แล้ว ซีลีเนียมในพืชขึ้นกับดินที่ปลูก Linus Pauling Institute ระบุว่าธัญพืชและพืชชนิดเดียวกันอาจมีซีลีเนียมต่างกันมากตามแหล่งปลูก

ได้รับซีลีเนียมเกินมีอาการอย่างไร

ภาวะได้รับซีลีเนียมเกินเรื้อรังเรียกว่า ซีลีโนซิส (selenosis) Linus Pauling Institute ระบุว่าอาการที่พบบ่อยที่สุดคือผมและเล็บเปราะและหลุด อาการอื่นได้แก่ อาการทางเดินอาหาร ผื่นผิวหนัง ลมหายใจมีกลิ่นกระเทียม อ่อนเพลีย หงุดหงิด และความผิดปกติของระบบประสาท MedlinePlus ระบุอาการคล้ายกัน คือ ผมร่วง เล็บผิดปกติ คลื่นไส้ หงุดหงิด อ่อนเพลีย และเส้นประสาทเสียหายเล็กน้อย

ขีดสูงสุด 400 ไมโครกรัมต่อวันไม่ได้ตั้งขึ้นลอย ๆ Linus Pauling Institute อธิบายว่าในพื้นที่หนึ่งของจีนที่พบซีลีโนซิสบ่อย อาการพิษเพิ่มขึ้นเมื่อระดับซีลีเนียมในเลือดสอดคล้องกับการได้รับราววันละ 850 ไมโครกรัม และตั้งขีดสูงสุดไว้ต่ำกว่านั้นเพื่อกันผมและเล็บเปราะหลุดซึ่งเป็นสัญญาณแรก ๆ ของพิษเรื้อรัง

ตัวอย่างจริงจากอาหารเสริมที่ผลิตผิดพลาด

• •วารสาร Archives of Internal Medicine ปี 2010 รายงานการระบาดในสหรัฐปี 2008 จากอาหารเสริมชนิดน้ำที่มีซีลีเนียมสูงกว่าที่ระบุบนฉลาก 200 เท่า พบผู้ป่วย 201 รายใน 10 รัฐ ปริมาณที่ได้รับคำนวณได้ค่ากลางราววันละ 41,749 ไมโครกรัม
• •อาการที่พบบ่อยคือ ท้องเสียร้อยละ 78 อ่อนเพลียร้อยละ 75 ผมร่วงร้อยละ 72 ปวดข้อร้อยละ 70 เล็บเปลี่ยนสีหรือเปราะร้อยละ 61 และคลื่นไส้ร้อยละ 58
• •ผ่านไป 90 วันหรือนานกว่า ผู้ป่วยร้อยละ 52 ยังมีเล็บเปลี่ยนสีหรือหลุด และร้อยละ 35 ยังอ่อนเพลีย
• •Linus Pauling Institute ยังบันทึกอีกเหตุการณ์หนึ่งที่คน 13 รายเกิดพิษหลังกินเม็ดอาหารเสริมที่ผลิตผิดจนมีซีลีเนียม 27.3 มิลลิกรัม (27,300 ไมโครกรัม) ต่อเม็ด

บทเรียนจากเหตุการณ์เหล่านี้คือ ปัญหาไม่ได้มาจากการกินอาหารปกติ แต่มาจากอาหารเสริมขนาดสูงหรือผลิตภัณฑ์ที่ควบคุมคุณภาพไม่ดี Linus Pauling Institute ระบุว่าการได้รับซีลีเนียมระดับกรัมครั้งเดียว ทั้งโดยอุบัติเหตุหรือตั้งใจ เคยทำให้เสียชีวิตมาแล้ว

ซีลีเนียมเกี่ยวกับค่าตับและไขมันพอกตับอย่างไร

หลักฐานในคนตอนนี้ชี้ไปทางว่า "สูงเกินไปไม่ดี" มากกว่า "ยิ่งกินยิ่งดีต่อตับ"

• •งานสำรวจ NHANES 2011–2016 (ตีพิมพ์ในวารสาร Environmental Research ปี 2021) วิเคราะห์ผู้ใหญ่ 3,827 คนที่ไม่มีไวรัสตับอักเสบ ภาวะเหล็กเกิน หรือโรคตับจากแอลกอฮอล์ ค่ากลางของซีลีเนียมในเลือดคือ 127.9 ไมโครกรัมต่อลิตร
• •เมื่อระดับซีลีเนียมในเลือดสูงกว่าราว 130 ไมโครกรัมต่อลิตร พบความสัมพันธ์กับค่า ALT ที่สูงขึ้นและการสงสัยไขมันพอกตับที่มากขึ้น ส่วนที่ระดับต่ำกว่านั้นไม่พบความสัมพันธ์
• •ผู้วิจัยระบุเองว่าเป็นการศึกษาภาคตัดขวาง และต้องยืนยันด้วยการศึกษาติดตามระยะยาว

การศึกษาภาคตัดขวาง คือการเก็บข้อมูลคนกลุ่มหนึ่ง ณ เวลาเดียว จึงบอกได้ว่าสองสิ่งมาคู่กัน แต่บอกไม่ได้ว่าอะไรเป็นเหตุ

ALT คือเอนไซม์ในเซลล์ตับที่รั่วออกมาในเลือดเมื่อเซลล์ตับบาดเจ็บ อ่านความหมายของค่าในใบผลเลือดได้ที่ ค่าตับปกติเท่าไหร่

อีกเรื่องที่คนเป็นไขมันพอกตับควรรู้คือเรื่องน้ำตาล คนไขมันพอกตับจำนวนมากเป็นเบาหวานร่วมด้วย Linus Pauling Institute ระบุว่าการทดลอง SELECT ในชายวัยกลางคนมากกว่า 35,000 คนที่ได้ซีลีเนียมวันละ 200 ไมโครกรัม ถูกหยุดก่อนกำหนดส่วนหนึ่งเพราะกังวลเรื่องความเสี่ยงเบาหวานชนิดที่ 2 (ผลเป็นแนวโน้ม ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ) และแนะนำว่า คนที่มีระดับซีลีเนียมสูงอยู่แล้วหรือเสี่ยงเบาหวานชนิดที่ 2 ควรหลีกเลี่ยงอาหารเสริมซีลีเนียม

ความเชื่อที่พบบ่อย: ซีลีเนียมต้านอนุมูลอิสระ กินมากยิ่งดี

ไม่จริง ซีลีเนียมเป็นสารอาหารที่มีช่วงพอดีแคบ ขาดก็ไม่ดี เกินก็เป็นพิษ

• •ค่าแนะนำต่อวัน 55 ไมโครกรัม กับขีดสูงสุด 400 ไมโครกรัม ห่างกันไม่ถึง 8 เท่า (คำนวณจากตัวเลขของ Linus Pauling Institute)
• •Linus Pauling Institute ระบุว่างานทดลองแบบสุ่มล่าสุดในคนที่ได้ซีลีเนียมพอเพียงอยู่แล้ว ไม่สนับสนุนว่าการเสริมซีลีเนียมช่วยกันมะเร็ง

ความเชื่อ: ถั่วบราซิลเป็นของดี กินวันละกำมือ ถั่วบราซิลมีประโยชน์ในฐานะถั่ว แต่ Linus Pauling Institute ระบุว่าถั่วบราซิล 1 ออนซ์ (ราว 6 เม็ด) จากดินซีลีเนียมสูงมีซีลีเนียมได้ถึง 544 ไมโครกรัม และ 1 เม็ดอาจมีมากกว่า 100 ไมโครกรัม ขณะที่ถั่วจากดินซีลีเนียมต่ำมีน้อยกว่าราว 10 เท่า ซองถั่วรวมไม่ได้บอกแหล่งปลูก คนที่กินถั่วบราซิลทุกวันร่วมกับอาหารเสริมซีลีเนียมจึงเสี่ยงเกินขีดสูงสุดโดยไม่รู้ตัว

กินอาหารเสริมหลายตัว จะรู้ได้อย่างไรว่าซีลีเนียมเกินหรือยัง

ให้รวมซีลีเนียมจากฉลากทุกชิ้นที่กินอยู่ แล้วเผื่อส่วนที่มาจากอาหารไว้ด้วย เพราะขีดสูงสุด 400 ไมโครกรัมนับรวมอาหาร

1. 1ถ่ายรูปฉลากวิตามินรวม อาหารเสริมตับ อาหารเสริมผิว และอาหารเสริมภูมิคุ้มกันทุกชิ้น ซีลีเนียมมักแฝงอยู่ในสูตรรวม
2. 2ดูว่าฉลากเขียนเป็นตัวซีลีเนียม หรือเป็นน้ำหนักสารประกอบที่ต้องคูณเปอร์เซ็นต์
3. 3รวมยอดต่อวัน ถ้าใกล้หรือเกิน 400 ไมโครกรัม ให้ถามเภสัชกรว่าควรตัดตัวไหน
4. 4บอกแพทย์ทุกครั้งเมื่อมีผลตรวจค่าตับผิดปกติ ว่ากินอาหารเสริมอะไรอยู่ เพราะ MedlinePlus ระบุว่าอาหารเสริมเป็นปัจจัยหนึ่งที่มีผลต่อค่า ALT

Linus Pauling Institute ยังระบุว่ายากันชักวาลโปรอิก (valproic acid) และยาเคมีบำบัดซิสพลาทิน (cisplatin) อาจทำให้ระดับซีลีเนียมในเลือดลดลง คนที่ใช้ยาเหล่านี้ควรให้แพทย์ประเมินเอง ไม่ควรเริ่มเสริมเอง วิธีตรวจอาหารเสริมซ้ำซ้อนแบบละเอียดอ่านได้ที่ กินอาหารเสริมหลายยี่ห้อพร้อมกัน ตรวจอย่างไรไม่ให้ซ้ำซ้อน และแร่ธาตุอีกตัวที่มีขีดสูงสุดคล้ายกันคือสังกะสี อ่านที่ ซิงค์ห้ามกินกับอะไร กินเกินวันละเท่าไรเสี่ยง

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์

ถ้ากินอาหารเสริมที่มีซีลีเนียมอยู่ แล้วเริ่มมีผมร่วงมากผิดปกติ เล็บเปราะ เปลี่ยนสี หรือหลุด ลมหายใจมีกลิ่นกระเทียม อ่อนเพลีย หรือท้องเสีย อย่างใดอย่างหนึ่ง ให้นำผลิตภัณฑ์ทุกชิ้นไปพบแพทย์ แพทย์ตรวจระดับซีลีเนียมในเลือดหรือปัสสาวะได้ ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้ยืนยันผู้ป่วยในการระบาดปี 2008

ถ้าเด็กหรือผู้ใหญ่กลืนเม็ดอาหารเสริมที่มีซีลีเนียมไปจำนวนมากในครั้งเดียว ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 แม้ยังไม่มีอาการ เพราะ Linus Pauling Institute ระบุว่าการได้รับซีลีเนียมปริมาณมากครั้งเดียวเคยทำให้เสียชีวิตมาแล้ว และให้นำขวดหรือซองผลิตภัณฑ์ไปด้วย

ห้ามหยุดยาที่แพทย์สั่งเอง ระหว่างรอพบแพทย์

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ชื่อบนฉลาก เบต้า ลีฟ โปร พลัส) เลข อย. 13-1-15859-5-1473 บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากระบุรับประทานวันละ 1 เม็ด ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด

เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ และยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้ ต่อ 1 เม็ดตามฉลาก

• •ซีลีเนียม คีเลต (1%) 5 มก. — คิดเป็นตัวซีลีเนียมราว 50 ไมโครกรัม (ค่าคำนวณจาก 5 มก. × 1%) ซีลีเนียมเป็นแร่ธาตุจำเป็น ปริมาณนี้ใกล้เคียงค่าแนะนำต่อวันของผู้ใหญ่ 55 ไมโครกรัม และจะบวกเพิ่มจากซีลีเนียมที่ได้จากอาหารและอาหารเสริมอื่นที่กินอยู่ ไม่มีหลักฐานว่าซีลีเนียมในเม็ดนี้มีผลต่อตับหรือค่าตับ ผู้ที่เป็นเบาหวานหรือเสี่ยงเบาหวานชนิดที่ 2 ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน เพราะ Linus Pauling Institute แนะนำให้คนกลุ่มนี้หลีกเลี่ยงอาหารเสริมซีลีเนียม
• •ซิงค์ อะมิโน แอซิด คีเลต (20%) 15 มก. (สังกะสีราว 3 มก. เป็นค่าคำนวณ) และ แมงกานีส คีเลต (10%) 10 มก. (แมงกานีสราว 1 มก. เป็นค่าคำนวณ) — เป็นแร่ธาตุคีเลตอีก 2 ชนิดในสูตร ควรนับรวมเมื่อกินวิตามินรวมหรืออาหารเสริมแร่ธาตุตัวอื่นอยู่ด้วย

ถ้ากินอาหารเสริมอื่นที่มีซีลีเนียมอยู่แล้ว ให้นำฉลากทุกชิ้นไปให้เภสัชกรรวมยอดตามวิธีข้างต้นก่อนตัดสินใจรับประทาน ส่วนประกอบที่เหลือดูได้ที่ ส่วนประกอบครบทั้ง 28 รายการ

ส่วนประกอบมีสารสกัดขมิ้นชัน ฉลากระบุห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน และมีผงถั่วนัตโตะ ผงเก๋ากี้ และโคเอนไซม์ คิวเท็น ซึ่งเกี่ยวข้องกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด ผู้ที่ใช้ยาวาร์ฟารินหรือยาต้านเกล็ดเลือด ผู้ป่วยตับแข็ง และผู้แพ้นมหรือถั่วเหลือง ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ เบื่ออาหาร ให้หยุดและพบแพทย์ทันที

คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน · มีนมและถั่วเหลือง · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที