ชาใบหม่อนกับยาเบาหวาน ดื่มคู่กันได้ไหม น้ำตาลต่ำต้องระวังอย่างไร

คำตอบสั้น: ชาใบหม่อนกับยาเบาหวานควรให้แพทย์หรือเภสัชกรประเมินก่อนดื่มคู่กันเป็นประจำ เพราะงานวิเคราะห์รวม 12 งานทดลอง 615 คน (ปี 2566) พบว่าใบหม่อนหรือสารสกัดใบหม่อนลดน้ำตาลขณะอดอาหารเฉลี่ย 0.47 มิลลิโมลต่อลิตร และสำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เตือนว่าหม่อนอาจเสริมฤทธิ์ยาเบาหวานบางกลุ่ม เช่น อะคาร์โบส จนน้ำตาลต่ำลงมาก ผู้ที่ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวานอยู่ต้องรู้อาการน้ำตาลต่ำ ซึ่ง MedlinePlus ถือว่าต่ำเมื่อน้อยกว่า 70 มก./ดล. และห้ามลดหรือหยุดยาเบาหวานเองเพื่อหันไปดื่มชาแทน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •งานวิเคราะห์รวม 12 งาน 615 คน พบว่าใบหม่อนลดน้ำตาลขณะอดอาหาร 0.47 มิลลิโมล/ลิตร และน้ำตาลสะสม (HbA1c) 2.92 มิลลิโมล/โมล เห็นผลชัดในคนที่ใช้นาน 8 สัปดาห์ขึ้นไปและน้ำตาลสูงอยู่ก่อน
• •สารที่นักวิจัยเชื่อว่าเกี่ยวข้องคือ 1-ดีออกซีโนจิริมัยซิน (DNJ) ฟลาโวนอยด์ และพอลิแซ็กคาไรด์
• •สำนักงานข้อมูลสมุนไพร ม.มหิดล เตือนผู้ใช้ยากลุ่มที่ออกฤทธิ์ต่อเอนไซม์แอลฟา-กลูโคซิเดส เช่น อะคาร์โบส ว่าหม่อนอาจเสริมฤทธิ์ยาจนน้ำตาลต่ำมาก
• •MedlinePlus: น้ำตาลต่ำกว่า 70 มก./ดล. ถือว่าต่ำ และต่ำกว่า 54 มก./ดล. อาจมีอาการรุนแรงอย่างสับสนหรือชัก
• •ห้ามใช้ชาใบหม่อนแทนยา และห้ามลดยาเบาหวานเอง

ใบหม่อนเกี่ยวกับน้ำตาลในเลือดอย่างไร

ใบหม่อนมีสารที่นักวิจัยเชื่อว่าเกี่ยวกับการย่อยและดูดซึมน้ำตาลจากอาหาร งานวิเคราะห์รวมในวารสาร Food & Function ปี 2566 ระบุว่าผลต่อน้ำตาลของใบหม่อนน่าจะมาจากสาร 1-ดีออกซีโนจิริมัยซิน (DNJ) ฟลาโวนอยด์ สารฟีนอลิก และพอลิแซ็กคาไรด์

เอกสาร "ชาสมุนไพรกับการลดน้ำตาลในเลือด" ของสำนักงานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล สรุปผลจากสัตว์ทดลองว่าใบหม่อนมีฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือด ลดการดูดซึมกลูโคสในลำไส้ ออกฤทธิ์ต่อเอนไซม์แอลฟา-กลูโคซิเดส และกระตุ้นการหลั่งอินซูลิน

เอนไซม์แอลฟา-กลูโคซิเดสคือเอนไซม์ที่ผนังลำไส้เล็ก ทำหน้าที่ย่อยแป้งและน้ำตาลโมเลกุลใหญ่ให้เป็นกลูโคสก่อนดูดซึมเข้าเลือด ยาเบาหวานบางตัว เช่น อะคาร์โบส ก็ออกฤทธิ์ที่เอนไซม์นี้ นี่คือเหตุผลที่เภสัชกรกังวลว่าใบหม่อนกับยากลุ่มนี้อาจเสริมกัน

งานวิจัยในคนพบอะไรบ้าง

งานในคนมีหลายงาน ผลไปทางเดียวกันว่าน้ำตาลลดลงเล็กน้อย แต่ส่วนใหญ่เป็นงานขนาดเล็กและใช้ผลิตภัณฑ์ต่างกัน รายละเอียดที่ควรรู้มีดังนี้

• •งานวิเคราะห์รวม (meta-analysis) ปี 2566 ในวารสาร Food & Function รวม 12 งานทดลอง 615 คน พบว่าใบหม่อนหรือสารสกัดใบหม่อนลดน้ำตาลขณะอดอาหารเฉลี่ย 0.47 มิลลิโมล/ลิตร ลดน้ำตาลสะสม 2.92 มิลลิโมล/โมล และลดอินซูลินขณะอดอาหารเล็กน้อย ผลชัดกว่าในกลุ่มที่ใช้นาน 8 สัปดาห์ขึ้นไปและกลุ่มที่น้ำตาลขณะอดอาหารเกิน 6.1 มิลลิโมล/ลิตร บทคัดย่อไม่ได้ระบุขนาดที่ใช้
• •งานทดลองในเกาหลี ปี 2558 ในวารสาร Journal of Medicinal Food ให้ผู้มีน้ำตาลขณะอดอาหารผิดปกติ 36 คน กินสารสกัดน้ำจากใบหม่อนวันละ 5 กรัม นาน 4 สัปดาห์ เทียบกับยาหลอก พบว่าน้ำตาลและอินซูลินหลังกินแป้งต่ำลง โดยเฉพาะที่ 30 และ 60 นาทีหลังกิน
• •งานทดลองในอังกฤษ ปี 2567 ในวารสาร Nutrients ให้คนสุขภาพดี 37 คน กินสารสกัดใบหม่อนยี่ห้อหนึ่ง 200, 225 หรือ 250 มก. ครั้งเดียวก่อนมื้ออาหาร พบว่าพื้นที่ใต้กราฟน้ำตาลหลังอาหารใน 2 ชั่วโมงลดลงราว 30–33% เทียบกับยาหลอก ผู้เขียน 2 คนเป็นพนักงานของบริษัทผู้ผลิตสารสกัด และบริษัทร่วมออกแบบการศึกษา

สิ่งที่งานเหล่านี้ยังไม่ได้ตอบคือ ผลเมื่อดื่มชาใบหม่อนร่วมกับยาเบาหวานแต่ละชนิดในผู้ป่วยจริง ซึ่งเป็นคำถามหลักของผู้ป่วยไทยที่กินยาอยู่แล้ว

ดื่มชาใบหม่อนคู่กับยาเบาหวานเสี่ยงอะไร

ความเสี่ยงหลักคือน้ำตาลต่ำเกินไป เพราะทั้งยาและใบหม่อนดึงน้ำตาลลงไปทางเดียวกัน สำนักงานข้อมูลสมุนไพร ม.มหิดล ระบุข้อควรระวังไว้ชัดว่า ผู้ป่วยที่ใช้ยารักษาเบาหวานกลุ่มที่ออกฤทธิ์ต่อเอนไซม์แอลฟา-กลูโคซิเดส เช่น อะคาร์โบส ต้องระวัง เพราะหม่อนอาจเสริมฤทธิ์ของยา ทำให้น้ำตาลลดต่ำลงมากได้

MedlinePlus ระบุว่าน้ำตาลต่ำเกิดได้ในผู้ป่วยเบาหวานที่ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวานบางชนิด ขณะที่ยาเบาหวานอีกหลายชนิดไม่ทำให้น้ำตาลต่ำ ดังนั้นความเสี่ยงของแต่ละคนขึ้นกับยาที่ใช้อยู่ ซึ่งเภสัชกรหรือแพทย์บอกได้ อ่านภาพรวมยาเบาหวานแต่ละกลุ่มได้ที่ สมุนไพรตัวไหนกินคู่ยาเบาหวานแล้วเสี่ยงน้ำตาลต่ำ

สิ่งที่ควรรู้เพิ่มเติม

• •MedlinePlus ระบุว่าการออกกำลังกายทำให้น้ำตาลต่ำได้ในผู้ที่ใช้อินซูลินรักษาเบาหวาน
• •ถ้ากินอาหารน้อยลงกว่าปกติ ใช้ยาหลายตัว หรือกิจวัตรเปลี่ยนไป ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรว่าต้องระวังอะไรเป็นพิเศษ
• •ผู้ที่อยู่คนเดียว ควรบอกคนในบ้านหรือคนใกล้ชิดให้รู้จักอาการน้ำตาลต่ำไว้ด้วย

น้ำตาลต่ำมีอาการอย่างไร ต้องทำอย่างไร

MedlinePlus ถือว่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 70 มก./ดล. (3.9 มิลลิโมล/ลิตร) คือน้ำตาลต่ำ อาการที่พบได้ ได้แก่

• •หิว เหงื่อออก มือสั่น ใจสั่นหรือใจเต้นแรง
• •ปวดศีรษะ หงุดหงิด กระวนกระวาย
• •ตาพร่าหรือเห็นภาพซ้อน ชาที่ผิวหนัง
• •อ่อนเพลีย คิดไม่ชัด สับสน

MedlinePlus ระบุว่าอาการรุนแรง เช่น สับสนหรือชัก อาจเกิดเมื่อน้ำตาลต่ำกว่า 54 มก./ดล. (3.0 มิลลิโมล/ลิตร) และบางคนน้ำตาลต่ำโดยไม่มีอาการเตือนเลย

วิธีแก้เบื้องต้นตาม MedlinePlus คือดื่มน้ำผลไม้หรือเครื่องดื่มที่มีน้ำตาล กินอาหาร หรือกินเม็ดกลูโคส ตามที่แพทย์สอนไว้ ในบริบทไทย เช่น น้ำหวาน น้ำผลไม้ หรือลูกอมที่ทำจากน้ำตาล วิธีปฏิบัติแบบละเอียดอ่านได้ที่ น้ำตาลต่ำ อาการ ต่ำกว่า 70 ต้องทำอย่างไร

มีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •กินของหวานแล้วอาการยังไม่ดีขึ้น (MedlinePlus แนะนำไม่ให้ขับรถไปเอง)
• •ซึมลง ตอบสนองช้า หรือปลุกไม่ตื่น
• •ชัก หรือหมดสติ

ความเชื่อที่พบบ่อยเรื่องชาใบหม่อนกับเบาหวาน

ความเชื่อ: ดื่มชาใบหม่อนทุกวันแล้วลดหรือหยุดยาเบาหวานเองได้ ไม่จริงและอันตราย งานวิจัยที่ยกมาข้างต้นเป็นงานระยะสั้น บางงานทำในคนสุขภาพดีหรือคนที่ยังไม่ได้เป็นเบาหวาน และผลที่พบเป็นการลดน้ำตาลเล็กน้อย ไม่ใช่การรักษาเบาหวาน การปรับยาต้องให้แพทย์ตัดสินจากผลน้ำตาลจริง

ความเชื่อ: สมุนไพรจากธรรมชาติปลอดภัยเสมอ ไม่ตีกับยา ไม่ถูกต้อง กรณีใบหม่อนเป็นตัวอย่างชัด คือฤทธิ์ที่ทำให้น้ำตาลลด เป็นฤทธิ์เดียวกับที่ทำให้เสี่ยงน้ำตาลต่ำเมื่อกินคู่ยา

ความเชื่อ: ชาใบหม่อนทุกยี่ห้อมีฤทธิ์เท่ากัน ไม่มีหลักฐานรองรับ งานในคนใช้ทั้งผงใบ ชาชง และสารสกัดหลายแบบ ขนาดตั้งแต่ระดับร้อยมิลลิกรัมไปจนถึงวันละ 5 กรัม เอกสารของ ม.มหิดล ยกตัวอย่างงานที่ระบุปริมาณ DNJ ต่อแคปซูลไว้ด้วย แต่ชาชงทั่วไปมักไม่ได้ระบุ จึงเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้

ถ้าอยากดื่มชาใบหม่อน ควรคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรอย่างไร

นำบรรจุภัณฑ์ชาหรือผลิตภัณฑ์ไปให้ดู และบอกว่าดื่มบ่อยแค่ไหน วิธีที่ช่วยให้แพทย์ตัดสินใจได้ง่ายขึ้น

1. 1จดรายการยาเบาหวานทุกตัว รวมถึงอินซูลิน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหารหรือสมุนไพรอื่นที่กินอยู่
2. 2ถ้ามีเครื่องตรวจน้ำตาลปลายนิ้ว จดค่าก่อนและหลังเริ่มดื่ม และจดทุกครั้งที่มีอาการคล้ายน้ำตาลต่ำ
3. 3แจ้งเภสัชกรที่ร้านยาหรือโรงพยาบาลทุกครั้งที่จะเริ่มหรือเลิกสมุนไพร
4. 4อย่าเริ่มดื่มพร้อมกับการเปลี่ยนยาหรือเปลี่ยนอาหารครั้งใหญ่ เพราะจะแยกไม่ออกว่าน้ำตาลเปลี่ยนเพราะอะไร

ถ้าอยากหาเครื่องดื่มที่เหมาะกับผู้ป่วยเบาหวานโดยไม่ต้องพึ่งสมุนไพร อ่านได้ที่ เบาหวาน ดื่มน้ำอะไรได้บ้าง

ใบหม่อน ผลหม่อน และ "สารสกัดม่อน" บนฉลาก เหมือนกันไหม

ไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน เพราะหม่อนใช้ได้หลายส่วน และงานวิจัยเรื่องน้ำตาลส่วนใหญ่เป็นของใบหม่อน เอกสารของสำนักงานข้อมูลสมุนไพร ม.มหิดล แยกการใช้ตามภูมิปัญญาไทยของใบและผลหม่อนไว้คนละแบบ และงานวิเคราะห์รวมปี 2566 ศึกษาเฉพาะใบหม่อนและสารสกัดใบหม่อน

ดังนั้นเมื่อเห็นคำว่า "หม่อน" "ม่อน" หรือ "mulberry" บนฉลากผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ให้ดูว่าระบุส่วนของพืชหรือไม่ ถ้าไม่ระบุ ก็ไม่ควรนำผลวิจัยของใบหม่อนไปใช้กับผลิตภัณฑ์นั้นโดยตรง แต่ผู้ที่ใช้ยาเบาหวานก็ยังควรแจ้งแพทย์เพื่อความปลอดภัย อ่านเพิ่มเรื่องผลไม้ชนิดนี้ได้ที่ เอลเดอร์เบอร์รี่กับม่อน สองผลไม้บนฉลาก

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าเอ็กซ์พลัส (Beta X Plus)

เบต้าเอ็กซ์พลัส (Beta X Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ตรา เบต้า เอ็กซ์ พลัส เลข อย. 10-1-15662-5-0098 ผลิตโดย บริษัท โอดี สไตล์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากระบุรับประทานวันละ 2 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งหรืออนุญาตผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับบทความนี้ ตามฉลากต่อ 1 แคปซูล

• •สารสกัดม่อน (mulberry) 20.650 มก. (41.3 มก. ต่อวันละ 2 แคปซูล คำนวณ) ฉลากไม่ระบุว่าสกัดจากใบ ผล หรือส่วนอื่นของพืช

ข้อควรระวังสำหรับผู้ใช้ยาเบาหวาน: เมื่อฉลากไม่ระบุส่วนของพืช จึงตัดความเป็นไปได้ไม่ได้ว่าสารสกัดม่อนอาจเสริมฤทธิ์ยาเบาหวานหรืออินซูลินแบบเดียวกับที่ ม.มหิดล เตือนไว้เรื่องหม่อน ซึ่งอาจเสี่ยงน้ำตาลต่ำ ผู้ที่ใช้ยาเบาหวานหรืออินซูลินจึงควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน สังเกตอาการน้ำตาลต่ำ และห้ามลดหรือหยุดยาเบาหวานเอง

งานวิจัยในคนเรื่องน้ำตาลเป็นงานของใบหม่อน ใช้สารสกัดใบหม่อนตั้งแต่ 200–250 มก. ครั้งเดียวก่อนอาหาร (มากกว่าปริมาณในแคปซูลวันละ 2 แคปซูลราว 5–6 เท่า คำนวณ) ไปจนถึงวันละ 5 กรัม (ราว 121 เท่า คำนวณ) เมื่อฉลากไม่ระบุส่วนของพืช จึงนำผลวิจัยนี้มาใช้กับแคปซูลนี้ไม่ได้ ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้มีผลต่อระดับน้ำตาล และไม่ใช้แทนยาเบาหวาน ยังไม่พบงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้โดยตรง

ข้อความบนฉลาก: "เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน" · "ผู้ที่เป็นโรคนิ่วไม่ควรรับประทาน" · กรอบข้อความ "ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค"

คำแนะนำของบทความ (ไม่ใช่ข้อความบนฉลาก): ผลิตภัณฑ์นี้มีอาร์จินีน ขิง สังกะสี และเบต้าแคโรทีน ผู้ที่ใช้ยาความดัน ยาโรคหัวใจ ยาละลายลิ่มเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ยากดภูมิคุ้มกัน หรือยาปฏิชีวนะ ผู้ที่เคยเป็นนิ่ว เป็นโรคไตหรือโรคตับ และผู้ที่สูบบุหรี่ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าเอ็กซ์พลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที