กินยาเยอะไตพังไหม ทำไมคนเป็นโรคเรื้อรังไม่ควรหยุดยาเอง

คำตอบสั้น: จำนวนยาไม่ได้ตัดสินว่าไตจะพัง ยาประจำตัวหลายตัว เช่น ยาความดันกลุ่ม ACEi หรือ ARB และยาเบาหวานกลุ่ม SGLT2i เป็นยาที่ ช่วยชะลอไตเสื่อม สิ่งที่ทำร้ายไตจริงคือยาบางกลุ่ม เช่น ยาแก้ปวด NSAIDs ยาลูกกลอนหรือยาชุดที่ปนเปื้อน และยาที่ขนาดไม่เหมาะกับค่าไต การหยุดยาเบาหวานความดันเองเพราะกลัวไตพัง ทำให้โรคที่ทำลายไตกลับมาคุมไม่ได้ ซึ่งอันตรายกว่า ถ้ากังวลเรื่องยา ห้ามหยุดหรือลดยาเอง ให้ถือยาทุกตัวไปถามแพทย์หรือเภสัชกร

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ไตเป็นอวัยวะสำคัญที่ขจัดยาออกจากร่างกาย ยาที่ขับทางไตจึงต้องปรับขนาดตามค่า eGFR
• •ตัวอย่าง เมทฟอร์มินใช้ได้เมื่อ eGFR ตั้งแต่ 30 ขึ้นไป และแพทย์ลดขนาดเมื่อ eGFR ต่ำกว่า 45
• •ยาที่ต้องระวังจริง คือ NSAIDs ยาลูกกลอนที่ปนเปื้อน ยาปฏิชีวนะบางกลุ่ม และยาที่ซื้อกินเอง
• •แนวทาง KDIGO 2024 ให้ทบทวนรายการยาเป็นระยะ เพราะผู้ป่วยไตมักพบแพทย์หลายคน
• •อาหารเสริมและสมุนไพรนับรวมในรายการยาที่ต้องบอกแพทย์ด้วย

กินยาหลายตัวทุกวัน ทำให้ไตพังจริงไหม

ไม่จริงถ้าเป็นยาที่แพทย์สั่งและปรับขนาดถูกต้อง คนที่เป็นเบาหวาน ความดัน ไขมัน และโรคไตพร้อมกัน ต้องกินยาหลายตัวเพราะมีหลายโรค ไม่ใช่เพราะยาทำให้ไตแย่ แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยระบุว่าผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังส่วนใหญ่ต้องใช้ยาลดความดันอย่างน้อย 2 ชนิดจึงจะคุมได้ถึงเป้า

ยาหลายตัวในรายการนั้นมีหน้าที่ปกป้องไตโดยตรง แนวทางไทยแนะนำ

• •ยาความดันกลุ่ม ACEi หรือ ARB ในผู้ป่วยที่มีอัลบูมินรั่วในปัสสาวะ ใช้ในขนาดสูงสุดเท่าที่ทนได้
• •ยาเบาหวานกลุ่ม SGLT2i ในผู้ป่วยไตที่เป็นเบาหวานและ eGFR ตั้งแต่ 20 ขึ้นไป เพื่อหวังผลลดโปรตีนในปัสสาวะและชะลอไตเสื่อม
• •เมทฟอร์มิน ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่เป็นโรคไตและ eGFR ตั้งแต่ 30 ขึ้นไป

ดังนั้นคำถามที่ถูกคือ “ยาตัวไหนเหมาะกับค่าไตตอนนี้” ไม่ใช่ “กินกี่เม็ด” อ่านเรื่องยาความดันโดยละเอียดที่ กินยาความดันไตพังไหม

ยาถูกกำจัดทางไตหรือทางตับ ต่างกันอย่างไร

ยาแต่ละตัวออกจากร่างกายต่างทางกัน รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่าไตเป็นอวัยวะที่ขจัดของเสีย รวมถึงยาและสารต่าง ๆ ออกทางปัสสาวะ ไตจึงเสี่ยงได้รับพิษจากยาบางชนิด โดยเฉพาะคนที่ไตทำงานบกพร่องอยู่แล้ว

แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่ายาหลายตัวหรือสารที่ได้จากยาถูกขับออกทางไต ถ้าไม่ปรับขนาดตามค่าไต อาจทำให้ยาสะสมจนเกิดผลข้างเคียง หรือในทางกลับกันอาจได้ยาไม่พอจนรักษาไม่ได้ผล แพทย์จึงต้องดูค่า eGFR ก่อนสั่ง ยาที่ถูกขจัดทางไต ส่วนยาที่ไม่ได้ออกทางไตเป็นหลักก็มีข้อควรระวังของตัวเอง เช่น พาราเซตามอลที่กินเกินขนาดทำลายตับ อ่านต่อที่ ยาแก้ปวดไตพังไหม

คนที่สงสัยว่า “กินยาเยอะ ไตหรือตับพัง” จึงควรถามเภสัชกรเป็นรายตัวว่ายานี้ออกทางไหน และต้องเจาะเลือดดูค่าอะไร

ยาประจำตัวแบบไหนที่แพทย์ต้องปรับตามค่าไต

ตัวอย่างที่แหล่งข้อมูลระบุไว้ชัด

• •เมทฟอร์มิน แนวทางไทยให้ใช้เมื่อ eGFR ตั้งแต่ 30 ขึ้นไป ติดตามค่าไตบ่อยขึ้นเมื่อ eGFR ต่ำกว่า 60 และลดขนาดเมื่อต่ำกว่า 45 และให้เฝ้าระวังการขาดวิตามินบี12 ในคนที่ใช้นานกว่า 4 ปี
• •ยาที่ต้องเจาะระดับยาในเลือด KDIGO 2024 ยกตัวอย่างยาปฏิชีวนะเจนตามัยซินและแวนโคมัยซิน ที่ระดับยาสูงสัมพันธ์กับไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และยาลิเทียมหรือเมโธเทร็กเซต ที่ต้องตรวจครีเอตินินอย่างน้อยปีละครั้ง
• •ยาความดันกลุ่ม ACEi หรือ ARB KDIGO ให้ตรวจโพแทสเซียมและครีเอตินินในช่วงสัปดาห์แรก ๆ หลังเริ่มยา

ถ้าค่าไตเปลี่ยน แพทย์อาจลดขนาด เปลี่ยนเวลา หรือเปลี่ยนยา ผู้ป่วยไม่ควรลดขนาดเองตามผลเลือดที่อ่านเอง

ยาที่ควรระวังจริง ๆ คือกลุ่มไหน

ศูนย์ข้อมูลยา รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ จัดยาที่ควรระวังต่อไตไว้ 3 กลุ่ม

1. 1ยาแก้ปวดลดอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) เช่น ไดโคลฟีแนค ไอบูโพรเฟน กรดเมเฟนามิก ใช้นานทำให้ไตวายเฉียบพลันได้
2. 2ยาลูกกลอน สารโลหะหนัก และสเตียรอยด์ พบตะกั่ว ทองแดง ปรอท และสเตียรอยด์เจือปนในยาลูกกลอนมากกว่าครึ่งหนึ่งที่ขายในท้องตลาด กินนานจะสะสมและทำลายเนื้อไต
3. 3ยาปฏิชีวนะบางชนิด เช่น กลุ่มซัลฟา ถ้าไม่ปฏิบัติตามคำสั่งแพทย์ อาจตกผลึกในท่อปัสสาวะ

แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ยังให้หลีกเลี่ยง NSAIDs ใช้ยาปฏิชีวนะกลุ่มอะมิโนไกลโคไซด์และสมุนไพรต่าง ๆ ด้วยความระมัดระวัง และหลีกเลี่ยงสารทึบรังสีถ้าไม่จำเป็น ถ้าต้องตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ที่ฉีดสี ให้บอกเจ้าหน้าที่ว่าเป็นโรคไต

หยุดยาเบาหวานความดันเองเพราะกลัวไต เกิดผลอะไร

โรคที่ทำลายไตจะกลับมาคุมไม่ได้ เบาหวานและความดันสูงเป็นสาเหตุอันดับหนึ่งและสองของไตวายระยะสุดท้ายตามแนวทางไทย รพ.จุฬาลงกรณ์ เตือนว่าความดันสูงที่ไม่รักษาทำให้อัมพาต หัวใจล้มเหลว หัวใจวาย และไตวายจนอาจต้องฟอกไต และย้ำว่าไม่ควรหยุดยาเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์

แนวทาง KDIGO 2024 ยังเล่าว่า หลังเกิดผลข้างเคียง ผู้ป่วยจำนวนมากถูกหยุดยากลุ่ม ACEi หรือ ARB ถาวร แต่การศึกษาเชิงสังเกตพบว่ากลุ่มที่หยุดยามีความเสี่ยงโรคหัวใจรุนแรงและเสียชีวิตสูงกว่ากลุ่มที่ใช้ต่อ อีกปัญหาที่พบบ่อยคือหยุดยาชั่วคราวช่วงป่วยแล้ว ลืมเริ่มกลับ KDIGO จึงให้แพทย์บอกแผนการเริ่มยากลับให้ชัด ผู้ป่วยควรจดไว้ทุกครั้ง

เหตุผลที่อาหารเสริมไม่ได้อยู่ในฐานะยา อ่านต่อที่ ทำไมอาหารเสริมใช้แทนยาที่แพทย์สั่งไม่ได้

จัดยาและตรวจรายการยาอย่างไร

แนวทาง KDIGO 2024 ให้ทบทวนรายการยาอย่างละเอียดเป็นระยะ และทุกครั้งที่ย้ายการดูแล เช่น ออกจากโรงพยาบาล หรือเปลี่ยนแพทย์ เพราะผู้ป่วยไตมักมียาซับซ้อนและพบแพทย์หลายคน

สิ่งที่ทำได้เองที่บ้าน

• •ใส่ยาทุกตัวลงถุงเดียวแล้วถือไปโรงพยาบาลทุกครั้ง รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ แนะนำให้นำยาที่ใช้ประจำติดตัวมาและแจ้งแพทย์ทุกครั้ง
• •รวมทุกอย่างที่กินเข้าปาก ทั้งยาจากคลินิก ร้านยา ยาสมุนไพร อาหารเสริม
• •ถามว่ามียาซ้ำกลุ่มไหม โรงพยาบาลเดียวกันเตือนว่ายาที่ออกฤทธิ์คล้ายกันกินร่วมกันไม่ได้เพิ่มผล แต่เพิ่มผลข้างเคียง
• •จดผลค่าไตล่าสุด แล้วบอกเภสัชกรร้านยาทุกครั้งที่ซื้อยา
• •ถามแผนช่วงป่วย ว่าถ้าท้องเสีย อาเจียนหนัก กินไม่ได้ ต้องทำอย่างไรกับยาแต่ละตัว

วิธีจัดยาสำหรับผู้สูงอายุและผู้ดูแลอยู่ที่ ผู้สูงอายุกินยาหลายตัว ผู้ดูแลควรจัดการอย่างไร

อาหารเสริมนับรวมเป็นยาเยอะด้วยไหม

นับ แนวทาง KDIGO 2024 ให้แพทย์ทบทวนและจำกัดยาที่ซื้อกินเอง อาหารเสริม และสมุนไพรที่อาจเป็นอันตรายต่อผู้ป่วยไต และระบุว่าสมุนไพรหลายชนิดยังไม่เคยประเมินในผู้ป่วยไต ส่วนอาหารเสริมหลายตัวยังไม่ได้ศึกษาความเป็นพิษ

อาหารเสริมหลายยี่ห้ออาจมีส่วนประกอบซ้ำกัน วิตามินบางตัวจึงได้เกินโดยไม่รู้ตัว วิธีตรวจอยู่ที่ กินอาหารเสริมหลายยี่ห้อพร้อมกัน ตรวจอย่างไรไม่ให้ซ้ำซ้อน และวิธีถามเภสัชกรให้ได้คำตอบอยู่ที่ อาหารเสริมกินคู่กับยาได้ไหม

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ถ้ากินผลิตภัณฑ์นี้อยู่ ให้นับเป็น 1 รายการในถุงยาที่ถือไปให้แพทย์ดูด้วย ส่วนประกอบที่ต้องแจ้งเป็นพิเศษคือ

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ จึงยังสรุปไม่ได้ Merck Manual ระบุว่าเห็ดหลินจืออาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อใช้ร่วมกับยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด อาจทำให้ความดันต่ำเมื่อใช้ร่วมกับยาลดความดัน และอาจเสริมฤทธิ์ลดน้ำตาลของยาเบาหวาน ซึ่งเป็นยาที่คนเป็นโรคเรื้อรังมักกินอยู่

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยาความดันหรือยาเบาหวาน ใช้แทนยาไม่ได้ และห้ามหยุดหรือลดยาที่แพทย์สั่งเพื่อมากินผลิตภัณฑ์นี้

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที