ข้อเข่าเสื่อมออกกำลังกายอย่างไร ท่าบริหาร ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน สควอตได้ไหม

คำตอบสั้น: การออกกำลังกายเป็นการรักษาหลักของข้อเข่าเสื่อม ไม่ใช่สิ่งที่ต้องเลี่ยง NICE ของอังกฤษให้เสนอการออกกำลังกายเพื่อการรักษาแก่ผู้ป่วยข้อเสื่อมทุกคน และ ACR ของสหรัฐฯ แนะนำอย่างยิ่ง ยังไม่มีหลักฐานว่าการออกกำลังกายแบบใดดีกว่าแบบอื่น จึงเลือกแบบที่ทำได้ต่อเนื่อง เช่น ท่าบริหารกล้ามเนื้อต้นขาบนเตียงหรือเก้าอี้ เดิน ว่ายน้ำ เดินในน้ำ ปั่นจักรยาน หรือรำมวยจีน ช่วงแรกที่เริ่มอาจปวดมากขึ้นได้ (NICE) แต่แนวทางไทย พ.ศ. 2553 ให้หยุดและปรึกษาแพทย์ถ้าบริหารแล้วเกิดความเจ็บปวดในข้อเข่า และหยุดทันทีถ้าหน้ามืด แน่นหน้าอก หรือหายใจไม่ทัน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ออกกำลังกายคือการรักษาหลัก: NICE ระบุว่าการรักษาหลักคือการออกกำลังกายเพื่อการรักษาและการจัดการน้ำหนัก ACR แนะนำอย่างยิ่ง
• •ท่าบริหารตามแนวทางไทย พ.ศ. 2553: เกร็งเหยียดเข่าบนหมอน ยกขาเหยียดตรง เหยียดขาบนเก้าอี้ และลุกยืน-นั่งจากเก้าอี้ ไม่ทำขณะข้อเข่าอักเสบเฉียบพลัน
• •กีฬาที่แนวทางไทยยกตัวอย่าง: ขี่จักรยาน ว่ายน้ำ เดิน แอโรบิกในน้ำ รำมวยจีน ลีลาศ ครั้งละ 20–40 นาที สัปดาห์ละ 3–5 วัน
• •ช่วงที่ปวด: อาจารย์แพทย์ ภาควิชาออร์โธปิดิกส์ รพ.รามาธิบดี แนะนำให้เลี่ยงกีฬาที่ต้องกระโดด เช่น วิ่ง หรือเทนนิส
• •ทำภายใต้การดูแลได้ผลกว่า: ACR ระบุว่าโปรแกรมที่มีผู้ดูแล เช่น นักกายภาพบำบัด ได้ผลกว่าทำเองที่บ้าน

ทำไมการออกกำลังกายเป็นการรักษาหลักของข้อเข่าเสื่อม

กล้ามเนื้อรอบเข่าที่แข็งแรงช่วยพยุงข้อ และการขยับช่วยลดอาการฝืด NHS (ทบทวน 20 มี.ค. 2566) ระบุว่าการออกกำลังกายเป็นการรักษาที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งของข้อเสื่อม ไม่ว่าอายุหรือความฟิตเท่าไร และควรมีทั้งการเสริมกล้ามเนื้อและการเพิ่มความฟิตทั่วไป NHS อธิบายด้วยว่าหลายคนคิดว่าการออกกำลังจะทำให้อาการแย่ลง แต่การออกกำลังสม่ำเสมอที่สร้างกล้ามเนื้อมักช่วยให้อาการดีขึ้น

ACR 2019 ระบุว่าหลักฐานส่วนใหญ่ชี้ว่าผู้ป่วยข้อเสื่อมเกือบทั้งหมดออกกำลังกายได้และได้ประโยชน์ด้านความปวดและการใช้งาน งานวิจัยใช้ทั้งการเดิน การปั่นจักรยานอยู่กับที่ การเสริมกล้ามเนื้อด้วยยางยืดหรือเครื่อง และการออกกำลังในน้ำ แต่ยังแยกไม่ได้ว่าแบบไหนดีที่สุด และโปรแกรมได้ผลกว่าเมื่อทำร่วมกับการลดน้ำหนักหรือโปรแกรมจัดการตัวเอง

NICE ให้พิจารณาการออกกำลังกายที่มีผู้ดูแล และแจ้งผู้ป่วยว่าการทำอย่างสม่ำเสมอระยะยาวเพิ่มประโยชน์ ทั้งลดปวด เพิ่มการใช้งาน และคุณภาพชีวิต

ท่าบริหารกล้ามเนื้อต้นขา ทำบนเตียงและเก้าอี้ได้

ท่าต่อไปนี้สรุปจากภาคผนวกของแนวทางเวชปฏิบัติข้อเข่าเสื่อม พ.ศ. 2553 ของสมาคมรูมาติสซั่มแห่งประเทศไทย เริ่มจากท่าง่ายก่อน ไม่จำเป็นต้องทำทุกท่า

กลุ่มเพิ่มการเคลื่อนไหวของข้อ (กันข้อยึด)

• •นอนหงาย งอเข่าเข้าหาลำตัว เท่าที่ไม่ปวด แล้วเหยียดออกจนสุด ทำ 5–10 ครั้ง สลับข้าง วันละ 2–4 รอบ
• •นั่งเหยียดขา วางเท้าข้างหนึ่งบนหมอน เหยียดขาให้ตึง เข่าตรง ค้าง 5–10 วินาที สลับข้าง 5–10 ครั้ง วันละ 2–4 รอบ

กลุ่มเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อต้นขาด้านหน้าและด้านหลัง

• •เกร็งเหยียดเข่าบนหมอน: นอนหงาย ใช้หมอนใบเล็กหนุนใต้เข่าให้งอเล็กน้อย ค่อย ๆ เกร็งให้เข่าเหยียดตรง ค้าง 3–5 วินาที แล้วพัก ทำ 5–10 ครั้ง สลับข้าง วันละ 2–4 รอบ
• •ยกขาเหยียดตรง: นอนหงาย ชันเข่าข้างหนึ่ง ขาอีกข้างเหยียดตรง เกร็งกล้ามเนื้อหน้าขาแล้วยกขาขึ้นจากพื้น 6–8 นิ้ว ค้าง 3–5 วินาที ทำ 5–10 ครั้ง สลับข้าง วันละ 2–4 รอบ
• •นอนคว่ำงอขา: งอขาข้างหนึ่งสูงจากพื้น 6–8 นิ้ว ค้าง 3–5 วินาที ทำ 5–10 ครั้ง สลับข้าง วันละ 2–4 รอบ
• •เหยียดขาบนเก้าอี้: นั่งพิงพนักเก้าอี้ เหยียดขาข้างหนึ่งออกให้ตรง พร้อมกระดกข้อเท้าขึ้น เกร็งค้าง 3–5 วินาที ทำ 5–10 ครั้ง สลับข้าง วันละ 2–4 รอบ

แนวทางระบุว่าถ้าต้องการเพิ่มความทนทาน ทำซ้ำเพิ่มได้ถึงท่าละ 20 ครั้ง และถ้าต้องการเพิ่มความแข็งแรง ใช้น้ำหนัก 0.5–1 กิโลกรัมพันรอบข้อเท้า ทั้งนี้ต้องไม่ทำให้ข้อเข่าเจ็บปวด

กลุ่มความมั่นคงของข้อเข่า (ใช้ในชีวิตจริง)

• •ลุกยืน-นั่งจากเก้าอี้: นั่งเก้าอี้ แล้วลุกยืน-นั่งสลับไปมา 5–10 ครั้ง วันละ 2–4 รอบ

เพื่อความปลอดภัย (คำแนะนำทั่วไป ไม่ได้มาจากแนวทาง) ผู้สูงอายุควรใช้เก้าอี้ที่มั่นคง ไม่มีล้อ และมีคนอยู่ใกล้ ๆ ในช่วงแรก

ข้อควรระวังในแนวทางเดียวกัน: ไม่ควรทำท่าบริหารขณะข้อเข่าอักเสบเฉียบพลัน และถ้าทำท่าใดแล้วเกิดความเจ็บปวดในข้อเข่าหรือกล้ามเนื้อรอบข้อ ให้หยุดแล้วปรึกษาแพทย์

กีฬาที่เหมาะกับคนข้อเข่าเสื่อม

เลือกกีฬาแรงกระแทกต่ำที่ทำได้สม่ำเสมอ

• •แนวทางไทย พ.ศ. 2553 ยกตัวอย่างการออกกำลังแบบแอโรบิก ได้แก่ ขี่จักรยาน ว่ายน้ำ เดิน แอโรบิกในน้ำ รำมวยจีน และลีลาศ แนะนำให้ทำสม่ำเสมอครั้งละ 20–40 นาที สัปดาห์ละ 3–5 วัน
• •NIAMS ระบุว่าการออกกำลังในน้ำช่วยลดแรงที่ข้อ และยกตัวอย่างกิจกรรมแรงกระแทกต่ำ เช่น เดิน ปั่นจักรยาน ว่ายน้ำ ไทชิ แอโรบิกในน้ำ
• •ACR แนะนำอย่างยิ่งเรื่องไทชิในข้อเข่าเสื่อม และแนะนำแบบมีเงื่อนไขเรื่องโยคะและการฝึกทรงตัว

เดินในน้ำหรือว่ายน้ำ เหมาะกับคนที่ปวดเวลาลงน้ำหนัก ส่วนจักรยานอยู่กับที่ เหมาะกับคนที่กลัวล้ม ปรับเบาะให้สูงพอที่เข่าไม่ต้องงอมาก (ข้อนี้เป็นคำแนะนำทั่วไป ควรให้นักกายภาพบำบัดช่วยปรับ)

ผู้สูงอายุที่เคยล้มหรือเดินเซ การฝึกทรงตัวสำคัญเท่ากับการบริหารเข่า เพราะ USPSTF ของสหรัฐฯ (2024) แนะนำการออกกำลังกายเพื่อป้องกันการหกล้มในผู้อายุ 65 ปีขึ้นไปที่เสี่ยงหกล้ม อ่านแนวทางออกกำลังกายสำหรับวัยนี้ที่ ออกกำลังกายวัย 50 ปีขึ้นไป

ข้อเข่าเสื่อมสควอตได้ไหม วิ่งได้ไหม

ไม่พบแนวทางที่ห้ามสควอตโดยตรง แต่ท่างอเข่าลึกมักทำให้ปวด แนวทางที่เราตรวจไม่ได้กล่าวถึงสควอตแบบยกน้ำหนักโดยตรง ท่าที่แนวทางไทย พ.ศ. 2553 ใช้คือลุกยืน-นั่งจากเก้าอี้ ซึ่งเป็นการย่อเข่าที่มีเก้าอี้รองรับ ส่วนอาจารย์แพทย์ ภาควิชาออร์โธปิดิกส์ รพ.รามาธิบดี แนะนำให้เลี่ยงท่าที่งอเข่ามาก เช่น นั่งพับเพียบ คุกเข่า ขัดสมาธิ

ถ้าอยากฝึกท่าสควอต ให้เริ่มจากลุก-นั่งเก้าอี้ แล้วให้นักกายภาพบำบัดดูว่าย่อได้ลึกแค่ไหนโดยไม่ปวด อ่านเรื่องท่านั่งที่ควรเลี่ยงเพิ่มที่ ข้อเข่าเสื่อมดูแลตัวเองได้แค่ไหน

วิ่ง: อาจารย์แพทย์ รพ.รามาธิบดี แนะนำว่าในระยะที่มีอาการปวด ควรเลี่ยงกีฬาที่ต้องกระโดด เช่น วิ่ง หรือเล่นเทนนิส และแนะนำว่ายน้ำและเดินแทน คนที่วิ่งอยู่แล้วและไม่ปวด ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดเรื่องการปรับระยะและความหนัก

ปวดแค่ไหนควรหยุดออกกำลังกาย

แหล่งข้อมูลให้คำแนะนำต่างกันเล็กน้อย จึงใช้หลักที่ปลอดภัยกว่าเมื่อไม่แน่ใจ

• •NICE ให้แจ้งผู้ป่วยว่าช่วงที่เริ่มออกกำลังกาย ข้ออาจปวดมากขึ้นได้ แต่การทำสม่ำเสมอจะเป็นประโยชน์ต่อข้อ แม้ช่วงแรกจะปวดหรือไม่สบาย
• •ACR ระบุว่ายังไม่มีระดับความปวดที่ยอมรับร่วมกันว่าควรหรือไม่ควรออกกำลังกาย และให้แพทย์กับผู้ป่วยตัดสินใจร่วมกัน
• •แนวทางไทย พ.ศ. 2553 ให้งดออกกำลังกายขณะข้ออักเสบเฉียบพลัน ถ้าออกกำลังแล้วปวดกล้ามเนื้อหรือข้อเข่าให้หยุดแล้วปรึกษาแพทย์ และไม่กลั้นหายใจขณะออกกำลังกาย

หยุดออกกำลังกายทันที ถ้ามีอาการวิงเวียนศีรษะ หน้ามืด ตาลาย คลื่นไส้ แน่นหน้าอก หรือหายใจไม่ทัน (แนวทางไทย พ.ศ. 2553)

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •เจ็บหน้าอก
• •หายใจลำบาก
• •หกล้มแล้วปวดสะโพกมาก (NHS ระบุว่าเป็นอาการของสะโพกหัก)
• •หกล้มแล้วลงน้ำหนักหรือเดินไม่ได้

ไปโรงพยาบาลวันนี้ ไม่ต้องรอนัด ถ้าเข่าบวม แดง ร้อน ปวดรุนแรงขึ้นมาทันที ขยับได้ยาก หรือปวดข้อแล้วมีไข้ (NHS ให้ขอความช่วยเหลือเร่งด่วนเพราะอาจเป็นข้ออักเสบติดเชื้อ)

คนที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจ ความดันสูง เบาหวาน หรือโรคไต ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเริ่มโปรแกรมใหม่ NHS ก็แนะนำให้คุยแผนออกกำลังกายใหม่กับแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดก่อนเริ่ม ผู้ป่วยโรคไตอ่านเพิ่มที่ ออกกำลังกายสำหรับผู้ป่วยโรคไต

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าแคลโปรพลัส (BETA CAL PRO PLUS)

เบต้าแคลโปรพลัส (BETA CAL PRO PLUS) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ตรา เบต้า แคล โปร พลัส เลข อย. 13-1-01566-5-0027 ผลิตโดย บริษัท โอดี อินโนวาคอสเม็กซ์ จำกัด (ปทุมธานี) จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 850 มก. (น้ำหนักสุทธิ 8.5 กรัม) ฉลากระบุรับประทานวันละ 2 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: แคลเซียม แอล-ทรีโอเนต (98%) 350 มก. · แคลเซียม อะมิโนแอซิด คีเลต (40%) 135 มก. · ผงเชอร์รี่ทาร์ต 100 มก. · แคลเซียมจากเปลือกหอยมุก 50 มก. · ผงโคลอสตรุ้ม (colostrum) 25 มก. · สารสกัดโรสฮิป 24.22 มก. · คอลลาเจน ไทป์ ทู 20 มก. · สารสกัดขมิ้นชัน 16 มก. · สารสกัดขิง 10 มก. · วิตามินดี 3 (100,000 IU/g) 0.5 มก. (เทียบเป็นวิตามินดีราว 50 IU หรือ 1.25 ไมโครกรัมต่อแคปซูล และราว 100 IU ต่อวันละ 2 แคปซูล คำนวณ)

ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณแคลเซียมธาตุรวม เฉพาะแคลเซียมแอล-ทรีโอเนต 350 มก. คิดเป็นแคลเซียมราว 44 มก. ต่อแคปซูล หรือราว 89 มก. ต่อวันละ 2 แคปซูล (คำนวณ)

คำเตือนบนฉลาก: "ผู้ที่เป็นโรคนิ่วไม่ควรรับประทาน" · "ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน" · เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ให้กินอาหารครบ 5 หมู่ · "ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค"

เรื่องการออกกำลังกายกับข้อเข่าเสื่อม: ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้เพิ่มกล้ามเนื้อ เพิ่มแรง ลดปวดหลังออกกำลังกาย หรือทำให้ออกกำลังกายได้มากขึ้น ยังไม่พบงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้โดยตรง สิ่งที่มีหลักฐานคือการออกกำลังกายเอง

หลักฐานของส่วนประกอบที่เกี่ยวข้อง เทียบปริมาณที่ศึกษากับปริมาณในแคปซูล

• •ผงโคลอสตรุ้ม 25 มก. (50 มก. ต่อวัน คำนวณ) — งานทดลองในแคนาดา 40 คน อายุเฉลี่ยราว 59 ปี ให้โคลอสตรุ้มวันละ 60 กรัม เทียบกับเวย์โปรตีน 8 สัปดาห์ ร่วมกับฝึกยกน้ำหนักสัปดาห์ละ 3 วัน พบแรงขาเพิ่มมากกว่ากลุ่มเวย์ แต่มวลกล้ามเนื้อ ความหนากล้ามเนื้อ และปริมาณแร่ธาตุกระดูก เพิ่มทั้งสองกลุ่มไม่ต่างกัน ขนาดที่ศึกษามากกว่าในแคปซูลราว 1,200 เท่า (คำนวณ) จึงนำผลมาอ้างกับแคปซูลไม่ได้
• •คอลลาเจน ไทป์ ทู 20 มก. (40 มก. ต่อวัน คำนวณ) — งานทดลองในผู้ป่วยข้อเข่าเสื่อม 191 คน ใช้คอลลาเจนไทป์ทูชนิดไม่เสียสภาพ (UC-II) วันละ 40 มก. นาน 180 วัน พบคะแนนอาการลดลงมากกว่ายาหลอก ผู้วิจัยหลักสังกัดบริษัทผู้ผลิตวัตถุดิบ ตัวเลขต่อวันเท่ากัน แต่ฉลากผลิตภัณฑ์นี้ไม่ระบุว่าเป็นคอลลาเจนชนิดไม่เสียสภาพ จึงสรุปไม่ได้ว่าเป็นขนาดเดียวกับในงานวิจัย

แนวทาง ACR 2019 และ NICE 2022 ไม่ได้แนะนำส่วนประกอบเหล่านี้ในการรักษาข้อเข่าเสื่อม

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ที่เป็นโรคนิ่ว: ฉลากระบุว่าไม่ควรรับประทาน ส่วนผู้ที่เคยเป็นนิ่ว (ไต ทางเดินปัสสาวะ ถุงน้ำดี) ให้ปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ท่อน้ำดีอุดตัน: ฉลากห้ามใช้ ผู้ที่มีนิ่วในถุงน้ำดีให้ปรึกษาแพทย์ก่อน
• •โรคตับ หรือมีอาการตัวเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อ่อนเพลีย คลื่นไส้ เบื่ออาหาร: หยุดและพบแพทย์ เพราะมีรายงานตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน
• •ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด เลือดออกง่าย หรือจะผ่าตัดหรือทำฟัน: ปรึกษาแพทย์ก่อน เพราะมีขมิ้นชันและขิง
• •โรคไตเรื้อรัง ฟอกไต แคลเซียมในเลือดสูง โรคพาราไทรอยด์: ปรึกษาแพทย์ก่อน เพราะมีแคลเซียมและวิตามินดี
• •ใช้ยาไทรอยด์ ยาปฏิชีวนะกลุ่มควิโนโลนหรือเตตราไซคลีน ยากระดูกพรุนกลุ่มบิสฟอสโฟเนต ยาเหล็ก: แคลเซียมอาจลดการดูดซึมยาเหล่านี้ ให้เภสัชกรหรือแพทย์กำหนดเวลากิน
• •ใช้วิตามินดีหรือแคลเซียมที่แพทย์สั่งอยู่แล้ว: แจ้งแพทย์เพื่อนับรวมทุกแหล่ง ห้ามเปลี่ยนขนาดเอง
• •แพ้นมวัว: มีโคลอสตรุ้มซึ่งเป็นน้ำนมวัว · แพ้หอยหรืออาหารทะเล: มีแคลเซียมจากเปลือกหอยมุก ปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้ใช้ยาแก้ปวดข้อ ยาเกาต์ ยากระดูกพรุน: ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาเอง

ผลิตภัณฑ์นี้มีแคลเซียม ขมิ้นชัน และขิง ฉลากระบุว่าผู้ที่เป็นโรคนิ่วไม่ควรรับประทาน และห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน ผู้ที่เป็นโรคไต ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาไทรอยด์ ยาปฏิชีวนะ หรือยากระดูกพรุน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ห้ามหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเอง ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค และไม่ใช้แทนการตรวจมวลกระดูกหรือการรักษาของแพทย์

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าแคลโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง รวมถึงยาแก้ปวด ยาแก้อักเสบ ยาเกาต์ ยากระดูกพรุน ยาสเตียรอยด์ ยาเบาหวาน ยาความดัน และยาต้านการแข็งตัวของเลือด แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค และไม่ใช้แทนการตรวจของแพทย์ การกายภาพบำบัด หรือการตรวจมวลกระดูก

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •หกล้มแล้วปวดสะโพกมาก
• •หกล้มแล้วลงน้ำหนักหรือเดินไม่ได้
• •ขาผิดรูปหรือสั้นลงหลังล้ม
• •หายใจลำบาก
• •เจ็บหน้าอก

ถ้าข้อหรือเข่าปวดมากขึ้นมาทันที บวม แดง ร้อน ขยับหรือลงน้ำหนักไม่ได้ หรือปวดข้อแล้วมีไข้หรือหนาวสั่น อาจเป็นข้ออักเสบติดเชื้อ ต้องไปโรงพยาบาลวันนี้ ไม่ต้องรอนัด