ผู้ป่วยสมองเสื่อมในไทยมีกี่คน อายุเท่าไรพบบ่อย ตัวเลขที่ลูกหลานควรรู้

คำตอบสั้น: ยุทธศาสตร์สมองเสื่อมประเทศไทยของกระทรวงสาธารณสุข อ้างการคาดประมาณของสถาบันวิจัยประชากรและสังคม ม.มหิดล ว่าความชุกของภาวะสมองเสื่อมในไทยอยู่ที่ร้อยละ 8.1 (ชายร้อยละ 6.8 หญิงร้อยละ 9.2) ปี 2559 มีผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมราว 617,000 คน และคาดว่าปี 2580 จะเพิ่มเป็น 1,350,000 คน โรคอัลไซเมอร์พบบ่อยขึ้นตามอายุ เอกสารของคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลระบุว่าพบราวร้อยละ 1 ที่อายุ 60 ปี และร้อยละ 32 ที่อายุ 85 ปี แต่สมองเสื่อมไม่ใช่เรื่องที่ต้องเกิดกับผู้สูงอายุทุกคน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ยุทธศาสตร์สมองเสื่อมประเทศไทยระบุความชุกร้อยละ 8.1 และจำนวนราว 617,000 คนในปี 2559
• •คาดว่าปี 2580 ไทยจะมีผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมราว 1,350,000 คน หรือกว่า 2 เท่าของปี 2559 (คำนวณ)
• •อัลไซเมอร์เป็นสาเหตุราวร้อยละ 60–70 ของผู้ป่วยสมองเสื่อม ตามทั้งองค์การอนามัยโลกและยุทธศาสตร์ฯ ของไทย
• •ศิริราชระบุว่าอัลไซเมอร์พบเพิ่มขึ้น 2 เท่าทุก 5 ปีหลังอายุ 60 ปี
• •องค์การอนามัยโลกระบุว่าทั่วโลกมีผู้ป่วย 57 ล้านคนในปี 2021 และรายใหม่เกือบ 10 ล้านคนต่อปี

คนไทยเป็นสมองเสื่อมกี่คน

ตัวเลขที่ใช้อ้างอิงกันในระดับประเทศคือร้อยละ 8.1 หรือราว 617,000 คนในปี 2559 ตัวเลขนี้มาจากแผนแม่บทหรือแนวทางการดำเนินงานเรื่องสมองเสื่อม (ยุทธศาสตร์สมองเสื่อมประเทศไทย) ฉบับที่ 1 ของกระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2561–2570

เอกสารนี้อ้างการคาดประมาณของสถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล จากการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 5 พ.ศ. 2557

• •ความชุกรวม: ร้อยละ 8.1
• •แยกเพศ: ชายร้อยละ 6.8 หญิงร้อยละ 9.2
• •จำนวนปี 2559: ราว 617,000 คน
• •คาดการณ์ปี 2580: ราว 1,350,000 คน

ความชุก คือสัดส่วนของคนที่มีภาวะนั้นอยู่ในกลุ่มประชากร ณ ช่วงเวลาหนึ่ง เอกสารเดียวกันยังเล่าว่าการศึกษาในภาคพื้นเอเชียแปซิฟิกเมื่อปี 2549 เคยประมาณว่าไทยมีผู้ป่วยราว 229,000 คน ตัวเลขจากแต่ละการสำรวจจึงต่างกันได้ตามปีและวิธีสำรวจ ควรดูปีและแหล่งที่มาทุกครั้งที่เห็นตัวเลข

ทั่วโลกมีผู้ป่วยสมองเสื่อมกี่คน

องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าในปี 2021 มีผู้ที่อยู่กับภาวะสมองเสื่อมทั่วโลก 57 ล้านคน ข้อมูลจากเอกสารข้อเท็จจริงของ WHO ที่เราเปิดตรวจในงานนี้

• •กว่าร้อยละ 60 อาศัยอยู่ในประเทศรายได้ต่ำและปานกลาง
• •มีผู้ป่วยรายใหม่เกือบ 10 ล้านคนทุกปี
• •สมองเสื่อมเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 5 ของโลก และเป็นสาเหตุสำคัญของความพิการและการต้องพึ่งพาผู้อื่นในผู้สูงอายุ

อายุเท่าไรที่สมองเสื่อมเริ่มพบบ่อย

ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นชัดเจนตามอายุ โดยเฉพาะหลัง 60–65 ปี เอกสารความรู้ "รับมือภาวะสมองเสื่อม" ของภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ระบุว่าโรคอัลไซเมอร์พบมากขึ้น 2 เท่าทุก 5 ปีหลังอายุ 60 ปี

• •อายุ 60 ปี พบราวร้อยละ 1
• •อายุ 65 ปี พบราวร้อยละ 2
• •อายุ 85 ปี พบราวร้อยละ 32

WHO ระบุว่าสมองเสื่อมพบมากหลังอายุ 65 ปี แต่ไม่ใช่ส่วนที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของความชรา และสมองเสื่อมก่อนวัย คืออาการเริ่มก่อนอายุ 65 ปี คิดเป็นได้ถึงร้อยละ 9 ของผู้ป่วยทั้งหมด

ดังนั้นลูกหลานที่พ่อแม่อายุ 50 กว่าแล้วเริ่มมีอาการ ไม่ควรคิดว่ายังเด็กเกินไปที่จะเป็น ส่วนผู้สูงอายุ 80 กว่าที่ความจำดี ก็ไม่ได้แปลว่าต้องเป็นในไม่ช้า

อัลไซเมอร์คิดเป็นสัดส่วนเท่าไรของสมองเสื่อม

อัลไซเมอร์เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด ราวร้อยละ 60–70 ของผู้ป่วยสมองเสื่อม ทั้ง WHO และยุทธศาสตร์สมองเสื่อมประเทศไทยระบุตัวเลขช่วงนี้ตรงกัน

สมองเสื่อม (dementia) คือกลุ่มอาการที่ความสามารถของสมองด้านความจำ การคิด การตัดสินใจ หรือภาษาลดลงจนกระทบชีวิตประจำวัน ส่วนอัลไซเมอร์คือโรคหนึ่งที่เป็นสาเหตุ ยุทธศาสตร์ฯ ของไทยยกตัวอย่างสาเหตุอื่น เช่น

• •หลอดเลือดสมองผิดปกติ จากโรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง การสูบบุหรี่
• •การบาดเจ็บที่ศีรษะ พิษจากแอลกอฮอล์หรือสารเสพติด
• •การติดเชื้อบางชนิด เช่น ซิฟิลิส เอดส์
• •ความผิดปกติของระบบเผาผลาญ เช่น ต่อมไทรอยด์ทำงานน้อยเกินไป

ศิริราชระบุว่าภาวะสมองเสื่อมบางชนิดรักษาให้หายขาดได้ด้วยยาหรือการผ่าตัด ขึ้นกับสาเหตุ นี่คือเหตุผลที่ต้องพาไปตรวจ ไม่ใช่สรุปเองว่าเป็นอัลไซเมอร์ อ่านเพิ่มได้ที่ สมองเสื่อมหายได้ไหม สาเหตุที่รักษาได้ซึ่งต้องตรวจหาก่อน

ตัวเลขเรื่องภาระของผู้ดูแลบอกอะไร

ภาระส่วนใหญ่ตกอยู่กับครอบครัว และผู้หญิงแบกรับมากกว่า WHO ระบุว่าผู้ดูแลที่ไม่ใช่มืออาชีพ เช่น ลูกหลานและเพื่อนสนิท ให้การดูแลและเฝ้าดูเฉลี่ยวันละ 5 ชั่วโมง และผู้หญิงให้การดูแลคิดเป็นร้อยละ 70 ของชั่วโมงการดูแลทั้งหมด

ศิริราชระบุว่าผู้ดูแลที่เป็นลูกหลานหรือญาติมักเครียดและทุกข์ใจมากกว่าผู้ดูแลทั่วไป สิ่งที่ช่วยได้คือได้รับความรู้เรื่องโรค มีช่วงพัก พูดคุยกับคนอื่น และตรวจสุขภาพประจำปีของตัวเองด้วย ดูวิธีดูแลใจผู้ดูแลได้ที่ ผู้ดูแลเหนื่อยจนไม่ไหว เป็นเรื่องปกติและมีทางออก

ความเชื่อผิดที่มักเกิดเมื่อเห็นตัวเลขเหล่านี้

"อายุ 85 แล้วยังไงก็ต้องเป็น" ไม่จริง ตัวเลขร้อยละ 32 ที่อายุ 85 ปีจากเอกสารศิริราช แปลว่ายังมีผู้สูงอายุวัยนี้อีกกว่าครึ่งที่ไม่ได้เป็นอัลไซเมอร์ (คำนวณ)

"หลงลืมเป็นเรื่องธรรมดาของคนแก่ ไม่ต้องตรวจ" ไม่ถูก WHO ระบุว่าสมองเสื่อมไม่ใช่ส่วนที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของความชรา และศิริราชแนะนำให้รีบพาไปพบแพทย์เมื่อสงสัย

"ผู้ป่วยเยอะขนาดนี้ แปลว่ารักษาไม่ได้ทุกราย" ไม่ถูก บางสาเหตุรักษาได้ และศิริราชระบุว่ายากลุ่ม cholinesterase inhibitors ชะลออาการของผู้ป่วยสมองเสื่อมบางชนิดได้ โดยได้ผลดีเมื่อเริ่มในระยะแรก แม้จะไม่ได้ทำให้หายขาด

"มีตัวเลขเดียวที่ถูก" ไม่ใช่ ตัวเลขจำนวนผู้ป่วยมาจากการคาดประมาณ แต่ละแหล่งใช้ปีและวิธีต่างกัน ให้ใช้เป็นภาพรวม ไม่ใช่ใช้ประเมินคนในบ้าน

เมื่อไรควรพาพ่อแม่ไปพบแพทย์

ถ้าเห็นอาการผิดปกติต่อเนื่อง ไม่ต้องรอให้หนัก ให้พาไปตรวจแต่เนิ่น ๆ เอกสาร "สมองเสื่อม…รับมือได้" ของภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ระบุว่าแพทย์จะวินิจฉัยภาวะสมองเสื่อมเมื่ออาการผิดปกติเกิดอย่างน้อย 6 เดือน และยกตัวอย่างอาการที่สังเกตได้

• •ถามคำถามเดิมซ้ำ ๆ จำเรื่องใหม่ไม่ได้ แต่เรื่องเก่ายังจำได้
• •ทำงานหลายขั้นตอนที่เคยทำไม่ได้ เช่น ทำกับข้าว ใช้โทรศัพท์
• •ตัดสินใจแก้ปัญหาไม่ได้ หลงทางกลับบ้านไม่ถูก
• •นึกคำเรียกสิ่งของไม่ออก พูดเพี้ยน
• •ไม่อาบน้ำ ไม่แต่งตัว กลั้นปัสสาวะไม่อยู่ บุคลิกเปลี่ยน

ยุทธศาสตร์ฯ ของไทยระบุเครื่องมือคัดกรองที่ใช้ในประเทศ เช่น AMT และ Mini-Cog และเครื่องมือประเมิน เช่น MMSE-Thai 2002 TMSE และ MoCA สำหรับภาวะปริชานบกพร่องเล็กน้อย บางเครื่องมือ อสม. ที่ผ่านการอบรมช่วยบุคลากรสุขภาพประเมินได้ ดูความต่างของแต่ละแบบได้ที่ แบบทดสอบสมองเสื่อม MMSE TMSE MoCA ต่างกันอย่างไร

อาการที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •สับสนขึ้นมาอย่างรวดเร็วภายในชั่วโมงหรือไม่กี่วัน ซึมสลับกับกระวนกระวาย
• •แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด

สารานุกรมการแพทย์ MedlinePlus ของห้องสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ อธิบายว่าภาวะสับสนเฉียบพลัน (delirium คือความสับสนรุนแรงที่เกิดขึ้นทันทีจากการทำงานของสมองที่เปลี่ยนเร็ว) มักเกิดจากโรคทางกาย เช่น ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ ปอดอักเสบ ยาบางชนิด หรือเกลือแร่ผิดปกติ มักชั่วคราวและแก้ได้ และให้ติดต่อแพทย์เมื่อสภาพจิตเปลี่ยนเร็ว ดูความต่างได้ที่ ภาวะสับสนเฉียบพลันในผู้สูงอายุ ต่างจากสมองเสื่อมอย่างไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เม็มโมร่า (MEMORA)

เม็มโมร่า (MEMORA) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0069 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล

ฉลากระบุส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูล ดังนี้

• •เห็ดหัวลิง (Lion's Mane) 250 มก.
• •สารสกัดพรมมิ (Brahmi) 150 มก.
• •โคลีน ไบทาร์เทรต (99%) 90 มก. ซึ่งให้โคลีนราว 37 มก. (คำนวณ)
• •สารสกัดใบแปะก๊วย 50 มก.
• •ไพริดอกซิน ไฮโดรคลอไรด์ 2 มก. ซึ่งให้วิตามินบี 6 ราว 1.65 มก. (คำนวณ)

หลักฐานของส่วนประกอบโดยสรุป: งานใหญ่ของใบแปะก๊วย (GEM) ใช้วันละ 240 มก. ซึ่งมากกว่าในแคปซูล 4.8 เท่า (คำนวณ) และไม่ลดการเกิดสมองเสื่อม · งานพรมมิส่วนใหญ่ใช้สารสกัดมาตรฐานวันละ 300 มก. ซึ่งมากกว่าในแคปซูล 2 เท่า (คำนวณ) และในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ไม่ต่างจากยาหลอก (หลักฐานความเชื่อมั่นต่ำมาก) · งานเห็ดหัวลิงในผู้มีภาวะปริชานบกพร่องเล็กน้อยมี 30 คน ใช้วันละ 3,000 มก. ซึ่งมากกว่าในแคปซูล 12 เท่า (คำนวณ) และคะแนนลดลงหลังหยุด 4 สัปดาห์ · งานทดลองโคลีนเสริมกับความจำในคนให้ผลเป็นกลางหรือผลลบ · วิตามินบี 6 ราว 1.65 มก. (คำนวณ) ใกล้เคียงค่าแนะนำรายวันของผู้สูงอายุ ไม่ใช่ขนาดที่ใช้ในงานวิจัยสมอง

ยังไม่พบงานวิจัยของสูตรที่รวมส่วนประกอบทั้ง 5 ตัวนี้ ผลิตภัณฑ์นี้จึงไม่ได้มีไว้เพื่อป้องกัน ชะลอ หรือรักษาภาวะสมองเสื่อม และไม่ใช้แทนการพาไปตรวจหาสาเหตุ

คำเตือนบนฉลาก: อาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า · เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรกินอาหารให้ครบ 5 หมู่ ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ผู้ที่จะผ่าตัดหรือทำฟัน ผู้มีประวัติชัก และผู้ที่ใช้ยาสมองเสื่อมหรือยาประจำตัวอื่น ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผู้ที่ใช้ยาสมองเสื่อมห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาเอง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเม็มโมร่าทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที