เกี่ยวกับ ความรู้ผู้สูงอายุและผู้ดูแล
ผู้ป่วยสมองเสื่อมเจ็บปวดแต่บอกไม่ได้ สังเกตอาการปวดอย่างไร
คำตอบสั้น: ผู้ป่วยสมองเสื่อมที่สื่อสารได้น้อยมักแสดงความปวดผ่านพฤติกรรมแทนคำพูด เช่น หายใจหอบ ครวญคราง หน้านิ่วคิ้วขมวด ตัวเกร็ง กระสับกระส่าย หรือปลอบไม่ได้ ซึ่งเป็น 5 ด้านในแบบประเมิน PAINAD แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อมของกรมการแพทย์ระบุว่าผู้ป่วยกลุ่มนี้มักได้รับการดูแลอาการปวดน้อยกว่าที่ควร และแนะนำให้ประเมินความปวดตั้งแต่ได้รับการวินิจฉัย ผู้ดูแลจึงควรสังเกต จดบันทึก และแจ้งแพทย์ ไม่ควรซื้อยาแก้ปวดหรือยาให้สงบให้เอง
สรุปสั้นสำหรับคนรีบ
- แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อม 2563 ระบุว่าผู้ป่วยสมองเสื่อมเจ็บปวดได้จากหลายสาเหตุ แต่มักถูกมองข้าม โดยเฉพาะคนที่สื่อสารไม่ได้
- แบบประเมิน PAINAD ดูพฤติกรรม 5 ด้าน คือ การหายใจ เสียงร้อง สีหน้า ท่าทางร่างกาย และการปลอบให้สงบ
- คณะผู้วิจัยไทยที่โรงพยาบาลศิริราชทดสอบ PAINAD ฉบับภาษาไทยในผู้สูงอายุหลังผ่าตัด 208 คน พบว่าใช้ได้ทั้งคนที่มีและไม่มีปัญหาความจำ
- งานทดลองในนอร์เวย์ (วารสาร BMJ ปี 2011) พบว่าการดูแลความปวดอย่างเป็นระบบลดอาการกระสับกระส่ายของผู้ป่วยสมองเสื่อมได้
- ความปวดที่ไม่ได้รับการดูแล และยาแก้ปวดบางชนิด ต่างก็กระตุ้นให้ผู้ป่วยซึมสับสนได้ จึงควรให้แพทย์เลือกวิธีดูแล
ทำไมผู้ป่วยสมองเสื่อมมักปวดโดยไม่มีใครรู้
เพราะผู้ป่วยบอกไม่ได้ว่าปวด ปวดตรงไหน หรือปวดมากแค่ไหน ความปวดจึงถูกมองเป็นอาการของโรคสมองเสื่อมแทน
แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อม 2563 ของสถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ เขียนไว้ว่าผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมมีโอกาสเจ็บปวดได้จากหลายสาเหตุ แต่มักได้รับการตระหนักและได้รับการรักษาน้อยกว่าที่ควร โดยเฉพาะผู้ที่ไม่สามารถสื่อสารได้
บทความทบทวนในวารสารพยาบาลอเมริกัน (American Journal of Nursing ปี 2008) อธิบายว่าความปวดที่ไม่ได้รับการบรรเทาส่งผลร้ายตามมา เช่น ความสามารถทางร่างกายลดลง และความอยากอาหารลดลง
สาเหตุความปวดที่พบบ่อยในผู้สูงอายุ เช่น ข้อเข่าเสื่อม ปวดหลัง แผลกดทับ ท้องผูก ฟันผุหรือฟันปลอมกดเหงือก การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ หรือกระดูกหักจากการหกล้มที่ไม่มีใครเห็น ผู้ป่วยที่จำไม่ได้ว่าล้มมา อาจแสดงเพียงว่าไม่ยอมเดินหรือไม่ยอมให้แตะตัว
ผู้ป่วยสมองเสื่อมที่เจ็บปวดแสดงออกอย่างไร
ให้ดูพฤติกรรม 5 ด้านตามแบบประเมิน PAINAD ซึ่งออกแบบมาสำหรับผู้ที่บอกความปวดเองไม่ได้
PAINAD (Pain Assessment in Advanced Dementia) คือแบบประเมินความปวดด้วยการสังเกตพฤติกรรม สำหรับผู้ป่วยสมองเสื่อมระยะรุนแรงที่บอกความปวดเองไม่ได้ ประกอบด้วย
- การหายใจ: หายใจเร็ว หายใจแรง หรือหายใจติดขัดกว่าปกติ ในขณะที่ไม่ได้มีเสียงร้อง
- เสียงร้อง: ครวญคราง บ่นพึมพำ ร้องเรียกซ้ำ ๆ หรือร้องไห้
- สีหน้า: หน้านิ่ว ขมวดคิ้ว ดูเศร้า ดูกลัว หรือกัดฟัน
- ท่าทางร่างกาย: ตัวเกร็ง กำมือแน่น งอตัว ดึงตัวหนี ผลักคนออก หรืออยู่ไม่สุข
- การปลอบ: พูดปลอบหรือแตะตัวแล้วยังไม่สงบ หรือเบี่ยงความสนใจไม่ได้
สิ่งที่ผู้ดูแลมักเห็นในชีวิตจริงคือ พฤติกรรมเปลี่ยนจากเดิม เช่น เคยนั่งดูทีวีได้ทั้งบ่ายแต่ตอนนี้ลุกเดินไปมา ไม่ยอมอาบน้ำเพราะร้องเมื่อถูกจับแขน ไม่ยอมลุกจากเตียง กินน้อยลง หรือนอนไม่หลับ ควรสังเกตตอนที่ผู้ป่วยต้องขยับตัว เช่น ตอนพลิกตัว อาบน้ำ แต่งตัว หรือลุกเดิน เพราะความปวดมักชัดที่สุดในช่วงนั้น
PAINAD คืออะไร ใช้กับผู้ป่วยไทยได้ไหม
PAINAD เป็นแบบประเมินที่สั้นและใช้กันแพร่หลาย และมีฉบับภาษาไทยที่ทดสอบในโรงพยาบาลไทยแล้ว
- งานพัฒนาแบบประเมินนี้ (วารสาร Journal of the American Medical Directors Association ปี 2003) สร้างแบบสังเกต 5 ข้อ คะแนนรวม 0–10 ทดสอบในผู้ป่วยสมองเสื่อมระยะรุนแรง 19 คน และพบว่าคะแนนลดลงหลังได้ยาแก้ปวด ผู้พัฒนาเองเตือนว่ากลุ่มทดสอบยังเล็ก
- คณะผู้วิจัยไทยจากโรงพยาบาลศิริราชตีพิมพ์ในวารสาร Scientific Reports ปี 2025 ทดสอบ PAINAD ฉบับภาษาไทยในผู้สูงอายุหลังผ่าตัด 208 คน อายุเฉลี่ย 77.6 ปี พบว่าคะแนนสอดคล้องกับความปวดที่ผู้ป่วยบอกเอง และลดลงหลังได้ยาแก้ปวด ทั้งในคนที่มีและไม่มีปัญหาความจำ
- แนวทางเวชปฏิบัติไทย ตารางที่ 20 แนะนำให้ผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมได้รับการประเมินความปวดตั้งแต่ได้รับการวินิจฉัย แนะนำให้ใช้เครื่องมือประเมิน เช่น PAINAD, Abbey, DOLOPLUS2, PACSLAC และถ้าผู้ป่วยยังเล่าได้ ก็ควรถามจากผู้ป่วยโดยตรง แนวทางยังระบุว่าไม่มีเครื่องมือใดเหมาะกับผู้ป่วยทุกระยะ
ผู้ดูแลไม่จำเป็นต้องให้คะแนนเอง สิ่งที่ช่วยแพทย์และพยาบาลได้มากคือการเล่าพฤติกรรมทั้ง 5 ด้านว่าเห็นอะไร เกิดตอนไหน และนานเท่าไร
อาละวาดหรือก้าวร้าว อาจเป็นเพราะปวดได้ไหม
ได้ ความปวดเป็นสาเหตุหนึ่งของอาการกระสับกระส่ายที่ควรถูกตรวจหาก่อนใช้ยาให้สงบ
งานทดลองแบบสุ่มเป็นกลุ่มในบ้านพักคนชรา 18 แห่งของนอร์เวย์ (วารสาร BMJ ปี 2011) ศึกษาผู้ป่วยสมองเสื่อมระยะปานกลางถึงรุนแรงที่มีปัญหาพฤติกรรม 352 คน กลุ่มหนึ่งได้รับการดูแลความปวดทุกวันตามขั้นตอนที่ทีมแพทย์กำหนดนาน 8 สัปดาห์ พบว่า
- คะแนนอาการกระสับกระส่ายลดลงเฉลี่ย 17% เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ได้รับการดูแลตามปกติ
- อาการทางจิตและพฤติกรรมโดยรวม และคะแนนความปวด ลดลงด้วย
- แต่ความสามารถในการทำกิจวัตรและคะแนนความจำไม่ต่างกัน
ผู้วิจัยสรุปว่าการดูแลความปวดอาจลดการสั่งยาทางจิตเวชที่ไม่จำเป็นในผู้ป่วยกลุ่มนี้ การดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมที่บ้านเรื่องอื่น ๆ อ่านได้ที่ ดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมที่บ้าน เริ่มจากอะไรก่อน
ความเชื่อที่พบบ่อย: "ไม่บ่นว่าปวด แปลว่าไม่ปวด" จริงไหม
ไม่จริง ผู้ป่วยสมองเสื่อมอาจลืมคำว่าปวด จำไม่ได้ว่าปวดมาตั้งแต่เมื่อไร หรือบอกตำแหน่งไม่ถูก ความเงียบจึงไม่ได้แปลว่าสบาย
ความเชื่ออื่นที่ควรระวัง
- "กินยาแก้ปวดที่บ้านไปก่อนก็ได้" แนวทางเวชปฏิบัติไทยเตือนว่ายาแก้ปวดบางชนิดอาจกระตุ้นภาวะซึมสับสน ขณะเดียวกันการคุมความปวดไม่ดีก็กระตุ้นภาวะซึมสับสนได้เช่นกัน การเลือกชนิดและขนาดยาจึงควรให้แพทย์หรือเภสัชกรที่รู้รายการยาทั้งหมดเป็นผู้ตัดสิน
- "อาละวาดก็ให้ยานอนหลับ" การให้ยาสงบหรือยานอนหลับโดยไม่หาสาเหตุ อาจกลบอาการปวดที่ยังไม่ได้รับการดูแล ควรให้แพทย์ประเมินก่อน
- "แก่แล้วปวดเป็นธรรมดา" ความปวดในผู้สูงอายุมีสาเหตุที่ตรวจหาและดูแลได้หลายอย่าง ไม่ควรปล่อยไว้
ภาวะซึมสับสนเฉียบพลัน (delirium) คือภาวะที่ความรู้สึกตัวและความสับสนแปรปรวนเร็วเป็นชั่วโมงหรือวัน ต่างจากสมองเสื่อมที่ค่อยเป็นค่อยไป
ผู้ดูแลควรจดอะไรไปให้แพทย์ดู
จดสิ่งที่เห็นเป็นข้อเท็จจริง พร้อมเวลาและสถานการณ์ แพทย์จะใช้ข้อมูลนี้ร่วมกับการตรวจร่างกาย
- พฤติกรรมที่เปลี่ยนไป ตาม 5 ด้านข้างต้น และเริ่มเมื่อไร
- เกิดตอนไหน เช่น ตอนพลิกตัว ตอนอาบน้ำ ตอนขับถ่าย ตอนกลางคืน
- ตำแหน่งที่ผู้ป่วยจับ ถู ปัดมือ หรือไม่ยอมให้แตะ
- การกิน การนอน การขับถ่าย เปลี่ยนไปอย่างไร มีท้องผูกกี่วัน
- มีหกล้ม มีไข้ ปัสสาวะแสบหรือเปลี่ยนสี หรือมีแผลที่ผิวหนังหรือไม่
- รายการยาทุกชนิดที่ใช้อยู่ รวมถึงยาแก้ปวดที่เคยให้และผลที่เห็น
ถ้าใช้สิทธิบัตรทอง ให้เริ่มที่โรงพยาบาลหรือหน่วยบริการตามสิทธิ และนำบันทึกนี้ไปด้วยทุกครั้ง วิธีเตรียมตัวก่อนพาไปพบแพทย์อ่านได้ที่ เตรียมตัวก่อนพาผู้สูงอายุไปหาหมอ ให้ได้คำตอบกลับมาจริง และการจัดการยาหลายตัวอ่านได้ที่ ผู้สูงอายุกินยาหลายตัว ผู้ดูแลควรจัดการอย่างไรให้ปลอดภัย
เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที
ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ไม่ต้องรอดูว่าจะดีขึ้นเอง
- หกล้มแล้วลุกไม่ได้ ขาผิดรูป หรือร้องเจ็บมากเมื่อขยับสะโพกหรือขา
- เจ็บแน่นหน้าอก หายใจหอบเหนื่อยหรือหายใจไม่ออก
- ปวดท้องรุนแรง ท้องแข็ง อาเจียนซ้ำ หรือถ่ายเป็นเลือดหรือสีดำ
- ซึมลง ปลุกตื่นยาก หรือสับสนมากขึ้นอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่วัน
- แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด
ถ้าไม่มีอาการเร่งด่วน แต่ผู้ป่วยดูไม่สบายตัวต่อเนื่องหลายวัน ควรนัดพบแพทย์เร็วกว่ากำหนด
ข้อความสำคัญท้ายบทความ
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล
ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่
ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที
ปรึกษาทีมงานได้ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย
ถามเรื่องสินค้า ราคา วิธีทาน หรือสอบถามโปรโมชัน ได้ทุกช่องทางด้านล่าง
คำถามที่พบบ่อย
ผู้ป่วยสมองเสื่อมพูดไม่ได้ จะรู้ได้อย่างไรว่าปวด
สังเกตพฤติกรรม 5 ด้านตามแบบประเมิน PAINAD คือ การหายใจ เสียงร้องหรือครวญคราง สีหน้า ท่าทางร่างกาย และการปลอบแล้วสงบหรือไม่ โดยเฉพาะตอนพลิกตัว อาบน้ำ หรือลุกเดิน แล้วจดไปเล่าให้แพทย์ฟัง
PAINAD คืออะไร
PAINAD คือแบบประเมินความปวดด้วยการสังเกตพฤติกรรม 5 ข้อ คะแนนรวม 0–10 สำหรับผู้ป่วยสมองเสื่อมที่บอกความปวดเองไม่ได้ และมีฉบับภาษาไทยที่ทดสอบในผู้สูงอายุหลังผ่าตัดที่โรงพยาบาลศิริราชแล้ว
ผู้ป่วยสมองเสื่อมอาละวาด เกี่ยวกับความปวดไหม
อาจเกี่ยว งานทดลองในบ้านพักคนชราของนอร์เวย์ปี 2011 ในผู้ป่วย 352 คน พบว่าการดูแลความปวดอย่างเป็นระบบตามขั้นตอนของแพทย์ลดคะแนนอาการกระสับกระส่ายลงเฉลี่ย 17% จึงควรให้แพทย์ตรวจหาความปวดก่อนใช้ยาให้สงบ
ซื้อยาแก้ปวดให้ผู้ป่วยสมองเสื่อมกินเองได้ไหม
ไม่ควรเลือกยาเอง แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อมของไทยระบุว่ายาแก้ปวดบางชนิดอาจกระตุ้นภาวะซึมสับสน ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรที่เห็นรายการยาทั้งหมดเป็นผู้เลือกชนิดและขนาดยา
ผู้ป่วยสมองเสื่อมปวดแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลทันที
ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง เช่น หกล้มแล้วลุกไม่ได้ เจ็บหน้าอก หายใจไม่ออก ปวดท้องรุนแรง ซึมลงหรือสับสนทันที แขนขาอ่อนแรง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669
แหล่งอ้างอิง
บทความนี้เรียบเรียงจากข้อมูลขององค์กรสาธารณสุขและสถาบันวิจัยต่อไปนี้ กดเข้าไปอ่านต้นทางเองได้ทุกแหล่ง
- แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อม (ฉบับสมบูรณ์ 2563)สถาบันประสาทวิทยา กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข
- Development and psychometric evaluation of the Pain Assessment in Advanced Dementia (PAINAD) scale (J Am Med Dir Assoc 2003)PubMed / National Library of Medicine
- Pain assessment in people with dementia (Am J Nurs 2008)PubMed / National Library of Medicine
- Concurrent validity of Thai version of pain assessment in advanced dementia scale (Sci Rep 2025)PubMed / National Library of Medicine
- Efficacy of treating pain to reduce behavioural disturbances in residents of nursing homes with dementia (BMJ 2011)PubMed / National Library of Medicine
บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติควรปรึกษาแพทย์
เรียบเรียงจากฉลากผลิตภัณฑ์โดย บริษัท อินฟินิตี้ บลู จำกัด หนึ่งในตัวแทนจำหน่ายของบริษัท โฮปฟูล จำกัด
เผยแพร่เมื่อ 2026-11-11
อ่านต่อ
ผู้สูงอายุช้ำง่าย จ้ำเลือดที่แขนและหลังมือ ผิวฉีกง่าย อันตรายไหม
จ้ำเลือดสีม่วงที่แขนผู้สูงอายุ (senile purpura) เกิดจากผิวบางและหลอดเลือดเปราะตามวัย ยาบางกลุ่มทำให้ช้ำง่าย ดูแลผิวไม่ให้ฉีกอย่างไร แบบไหนต้องพบแพทย์
เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว วัดที่บ้าน ค่าเท่าไรปกติ ต่ำแค่ไหนต้องไปโรงพยาบาล
ค่าออกซิเจนปลายนิ้ว (SpO2) ปกติ 95% ขึ้นไป ถ้า 92% หรือต่ำกว่าให้ติดต่อแพทย์ 88% หรือต่ำกว่าต้องไปโรงพยาบาลทันที พร้อมวิธีวัดให้แม่นในผู้สูงอายุ
ญาติเสียชีวิตที่บ้าน ต้องทำอะไรบ้าง แจ้งตายที่ไหน ภายในกี่ชั่วโมง
ผู้ป่วยระยะท้ายเสียชีวิตที่บ้าน ญาติต้องโทรหาใครก่อน แจ้งตายภายใน 24 ชั่วโมงที่ไหน ใช้เอกสารอะไร และควรขอใบรับรองแพทย์ไว้ก่อนกลับบ้านอย่างไร
ข้อติดในผู้ป่วยติดเตียง เกิดจากอะไร ป้องกันอย่างไร ยืดข้อทุกวันช่วยได้แค่ไหน
ข้อติด (ข้อยึด) ในผู้ป่วยติดเตียงและหลังอัมพาต เกิดจากอะไร สังเกตอย่างไร ป้องกันที่บ้านอย่างไร และงานวิจัยว่าการยืดเหยียดอย่างเดียวช่วยได้แค่ไหน