ซิติโคลีนคือยาอะไร ต่างจากโคลีนในอาหารเสริมอย่างไร

คำตอบสั้น: ซิติโคลีน (citicoline) หรือซีดีพี-โคลีน (CDP-choline, cytidine 5'-diphosphocholine) เป็นสารที่ร่างกายสร้างเองตามธรรมชาติ และเป็นสารตั้งต้นสำคัญในการสร้างฟอสฟาทิดิลโคลีน ซึ่งเป็นส่วนประกอบของเยื่อหุ้มเซลล์ เมื่อนำมาใช้เป็นยาจะเรียกว่าซิติโคลีน บางประเทศใช้เป็นยาในโรคหลอดเลือดสมอง ส่วนบางประเทศจำหน่ายเป็นอาหารเสริม ซิติโคลีนต่างจากโคลีนไบทาร์เทรตทั้งโครงสร้างและปริมาณโคลีน งานวิจัยของสารหนึ่งยกไปใช้กับอีกสารไม่ได้ และหลักฐานที่มีอยู่ยังไม่พอจะสรุปว่าซิติโคลีนช่วยความจำ ปัญหาความจำควรให้แพทย์ตรวจหาสาเหตุก่อนซื้อสารใดมากินเอง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ซิติโคลีน = ซีดีพี-โคลีน สารตั้งต้นของฟอสฟาทิดิลโคลีนในเยื่อหุ้มเซลล์
• •โคลีนไบทาร์เทรต = เกลือของโคลีน ที่จับกับกรดทาร์ทาริก เป็นสารอาหาร
• •งานทบทวน Cochrane ปี 2005 รวม 14 งานต่างกันมากทั้งขนาด ระยะเวลา และกลุ่มผู้ป่วย ไม่พบผลด้านความสนใจ ผู้ทบทวนเห็นว่ามีหลักฐานบางส่วนด้านความจำและพฤติกรรมในระยะสั้นถึงกลาง แต่ยังต้องมีงานระยะยาว
• •งานใหญ่ในผู้ป่วยหลอดเลือดสมองตีบเฉียบพลัน 2,298 คน (ICTUS) ไม่ต่างจากยาหลอก
• •ข้อมูลผลข้างเคียงจากงานวิจัยบอกว่าทนยาได้ดี แต่งานส่วนใหญ่สั้น
• •ห้ามซื้อมากินเองแทนการรักษา และห้ามหยุดยาที่แพทย์สั่ง

ซิติโคลีนคืออะไร ใช้ทางการแพทย์ในกรณีไหน

งานทบทวน Cochrane (2005) อธิบายว่าซีดีพี-โคลีนเป็นสารที่ร่างกายสร้างขึ้นเอง และเมื่อนำสารเดียวกันมาให้เป็นยาจะเรียกว่าซิติโคลีน

ข้อมูลการใช้ที่บทคัดย่อระบุไว้

• •ใช้เป็นหลักในความผิดปกติที่เกี่ยวกับหลอดเลือดสมอง
• •ในหลายประเทศในยุโรป แพทย์สั่งใช้บ่อยสำหรับปัญหาความคิดความจำ โดยเฉพาะเมื่อมีโรคหลอดเลือดสมองเป็นสาเหตุหลัก แม้ยังไม่แน่นอนเรื่องประสิทธิผล
• •งาน ICTUS ระบุว่าซิติโคลีนได้รับอนุมัติในบางประเทศสำหรับรักษาหลอดเลือดสมองตีบเฉียบพลัน
• •สถาบันไลนัส พอลลิง (LPI) ระบุว่าซิติโคลีนมีจำหน่ายในรูปอาหารเสริมด้วย

สถานะของซิติโคลีนจึงต่างกันในแต่ละประเทศ บทความนี้ไม่ได้ตรวจสถานะการขึ้นทะเบียนในประเทศไทย ถ้าแพทย์สั่งซิติโคลีนให้ หรือเห็นจำหน่ายในร้านยา ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรว่าใช้ในข้อบ่งใช้ใด และเหมาะกับผู้ป่วยรายนั้นหรือไม่

ซิติโคลีนต่างจากโคลีนไบทาร์เทรตอย่างไร

ต่างกันทั้งโครงสร้าง หน้าที่ที่ศึกษา และปริมาณโคลีนที่ได้

• •โครงสร้าง: ซิติโคลีนประกอบด้วยโคลีนต่อกับไซทิดีนผ่านหมู่ฟอสเฟต ส่วนโคลีนไบทาร์เทรตเป็นเกลือของโคลีนกับกรดทาร์ทาริก
• •บทบาทที่ศึกษา: งานวิจัยซิติโคลีนส่วนใหญ่ศึกษาในฐานะยาในโรคหลอดเลือดสมองและความจำบกพร่อง ส่วนโคลีนไบทาร์เทรตศึกษาในฐานะสารอาหารที่ช่วยให้ได้โคลีนครบ
• •ปริมาณโคลีน: โคลีนไบทาร์เทรตมีตัวโคลีนราว 41% ของน้ำหนัก ดังนั้นโคลีนไบทาร์เทรต 90 มก. ให้โคลีนราว 37 มก. (คำนวณ) อ่านวิธีคำนวณได้ที่ โคลีน ไบทาร์เทรต คือสารอะไร

ข้อสำคัญคือ ห้ามนำงานวิจัยซิติโคลีนมาอ้างกับโคลีนไบทาร์เทรต และกลับกัน เพราะเป็นคนละสาร ใช้คนละขนาด และศึกษาในคนละกลุ่ม งานทดลองที่ให้โคลีนไบทาร์เทรตโดยตรง เช่น Lippelt 2016 ที่ให้ 2.0–2.5 กรัมครั้งเดียวในคนหนุ่มสาว ไม่พบผลต่อความจำ

งานวิจัยในผู้มีปัญหาความจำจากหลอดเลือดพบอะไร

สมองเสื่อมจากหลอดเลือดเป็นชนิดที่พบบ่อยอันดับสองรองจากอัลไซเมอร์ในผู้อายุ 65 ปีขึ้นไป ตามข้อมูล MedlinePlus เกิดจากหลอดเลือดสมองตีบเล็ก ๆ หลายครั้ง อาการอาจแย่ลงเป็นขั้น ๆ อ่านเพิ่มที่ สมองเสื่อมจากหลอดเลือด

งานวิจัยซิติโคลีนในกลุ่มนี้ที่เราตรวจบทคัดย่อ

• •Cochrane 2005 (Fioravanti และคณะ): รวม 14 งานทดลองแบบมียาหลอก ผู้ร่วมวิจัยมีตั้งแต่ผู้สูงอายุที่รู้สึกว่าความจำแย่ลง ผู้มีปัญหาความคิดจากหลอดเลือดระดับน้อยถึงปานกลาง ไปจนถึงผู้มีสมองเสื่อม 7 งานติดตามเพียง 20–30 วัน มีเพียง 1 งานที่ติดตาม 12 เดือน ขนาดยาและวิธีให้ยาต่างกันมาก ผลคือไม่พบประโยชน์ด้านความสนใจ ผู้ทบทวนเห็นว่ามีหลักฐานบางส่วนด้านความจำและพฤติกรรมในระยะสั้นถึงกลาง และเสนอให้ทำงานระยะยาวที่วินิจฉัยด้วยเกณฑ์มาตรฐาน ข้อสังเกต: งานทบทวนนี้ทำไว้ตั้งแต่ปี 2005 และงานที่นำมารวมส่วนใหญ่สั้น
• •IDEALE 2013 (อิตาลี): ผู้สูงอายุที่มีรอยโรคหลอดเลือดในสมองและบ่นเรื่องความจำ 349 คน กลุ่มได้ซิติโคลีนชนิดกิน 500 มก. วันละ 2 ครั้ง 265 คน กลุ่มเปรียบเทียบ 84 คน ติดตาม 9 เดือน คะแนน MMSE ในกลุ่มซิติโคลีนคงที่ (22.4 เป็น 22.9) และต่างจากกลุ่มเปรียบเทียบ แต่กิจวัตรประจำวันไม่ต่างกัน งานนี้เป็นงานแบบเปิด (ผู้ป่วยและผู้วิจัยรู้ว่าใครได้อะไร) และไม่มียาหลอก จึงมีโอกาสลำเอียงสูง
• •ICTUS 2012: ผู้ป่วยหลอดเลือดสมองตีบเฉียบพลันระดับปานกลางถึงรุนแรง 2,298 คน ได้ซิติโคลีนหรือยาหลอก 6 สัปดาห์ งานยุติก่อนกำหนดเพราะไม่เห็นแนวโน้มว่าจะได้ผล การฟื้นตัวที่ 90 วันใกล้เคียงกันทั้งสองกลุ่ม

สรุปคือ งานที่มีประโยชน์บางด้านมักเล็ก สั้น หรือไม่มีกลุ่มยาหลอก ส่วนงานใหญ่ที่ออกแบบดีในหลอดเลือดสมองตีบเฉียบพลันไม่พบผล จึงยังไม่พอจะบอกว่าซิติโคลีนช่วยความจำ และไม่มีงานใดในนี้ศึกษาโคลีนไบทาร์เทรต

ทำไมไม่ควรซื้อซิติโคลีนมากินเองแทนการรักษา

• •ปัญหาความจำมีหลายสาเหตุ แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อม พ.ศ. 2563 ระบุว่าราวร้อยละ 9 มีสาเหตุที่อาจแก้ไขได้ เช่น ไทรอยด์ ขาดวิตามินบี 12 ยาบางชนิด ซึมเศร้า การซื้อสารมากินเองอาจทำให้พลาดการตรวจหาสาเหตุเหล่านี้
• •สมองเสื่อมจากหลอดเลือดต้องคุมปัจจัยเสี่ยง เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมัน และบุหรี่ ตามที่แพทย์ดูแล ไม่มีสารเสริมตัวใดใช้แทนได้
• •ผู้ป่วยหลายคนกินยาหลายตัว อยู่แล้ว เช่น ยาต้านเกล็ดเลือด ยาความดัน ยาสมองเสื่อม การเพิ่มสารใดควรให้เภสัชกรตรวจก่อน
• •สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติสหรัฐ (NIA) เตือนว่าผลิตภัณฑ์ที่สัญญาว่าช่วยความจำ "อาจไม่ปลอดภัย เสียเงินเปล่า หรือทั้งสองอย่าง"

ถ้าแพทย์สั่งซิติโคลีนให้อยู่แล้ว ให้ใช้ตามแพทย์สั่ง ห้ามหยุดหรือปรับเอง และถามแพทย์ได้ว่าใช้เพื่อเป้าหมายอะไร จะประเมินผลอย่างไร

ซิติโคลีนมีผลข้างเคียงอะไร

ข้อมูลที่เราตรวจได้มาจากบทคัดย่องานวิจัย ไม่ใช่เอกสารกำกับยา

• •Cochrane 2005 ระบุว่าทนยาได้ดี
• •IDEALE 2013 รายงานว่าไม่มีเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่บันทึกได้
• •ICTUS 2012 รายงานว่าตัวแปรด้านความปลอดภัยไม่ต่างจากยาหลอกอย่างมีนัยสำคัญ

งานส่วนใหญ่ติดตามสั้น และบทคัดย่อไม่ได้ระบุรายละเอียดอาการ จึงยังบอกไม่ได้ว่าปลอดภัยเมื่อกินเองระยะยาวในผู้สูงอายุที่มีโรคร่วมหลายโรค ถ้าซื้อกินเองแล้วมีอาการผิดปกติ ให้หยุดและปรึกษาแพทย์ ถ้าเป็นยาที่แพทย์สั่ง ให้ติดต่อแพทย์ก่อนหยุดหรือปรับยา

อ่านฉลากโคลีนรูปแบบต่าง ๆ อย่างไร

ชื่อบนฉลากบอกว่าเป็นสารอะไร และต้องแยก "น้ำหนักสาร" กับ "น้ำหนักโคลีน" ออกจากกัน

• •โคลีนไบทาร์เทรต (choline bitartrate) และโคลีนคลอไรด์ (choline chloride) เป็นเกลือของโคลีน LPI จัดเป็นอาหารเสริมโคลีน
• •ซิติโคลีน หรือซีดีพี-โคลีน (CDP-choline) เป็นอีกสารหนึ่ง บางประเทศใช้เป็นยา
• •อัลฟา-จีพีซี (alpha-GPC) เป็นสารอีกชนิด งานวิจัยของสารนี้ก็ยกไปใช้กับโคลีนไบทาร์เทรตไม่ได้เช่นกัน
• •ฟอสฟาทิดิลโคลีน หรือเลซิทิน LPI ระบุว่าฟอสฟาทิดิลโคลีนมีโคลีนเพียงราว 13% ของน้ำหนัก และเลซิทินทางการค้ามีฟอสฟาทิดิลโคลีนได้ตั้งแต่ 20–90%

วิธีอ่านง่าย ๆ

1. 1ดูว่าฉลากเขียน "โคลีน X มก." หรือ "โคลีนไบทาร์เทรต X มก." สองแบบนี้ไม่เท่ากัน
2. 2ถ้าเป็นเกลือหรือสารประกอบ ตัวโคลีนจริงจะน้อยกว่าน้ำหนักที่เขียน
3. 3เทียบกับปริมาณที่ผู้ใหญ่ควรได้รับต่อวันตาม LPI คือ ชาย 550 มก. หญิง 425 มก.
4. 4ระวังโฆษณาที่ยกงานซิติโคลีนหรือยาสมองเสื่อมมาอ้างกับผลิตภัณฑ์ที่มีโคลีนไบทาร์เทรต

อ่านเรื่องโคลีนกับสารสื่อประสาทได้ที่ อะเซทิลโคลีนคืออะไร

ต้องไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อไร

MedlinePlus ระบุว่าสมองเสื่อมจากหลอดเลือดเกิดจากหลอดเลือดสมองตีบเล็ก ๆ หลายครั้ง ครอบครัวจึงควรจำอาการเตือนแบบ BEFAST คือ เสียการทรงตัว ตามัวหรือเห็นภาพซ้อน หน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง พูดลำบาก

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •เดินเซ ทรงตัวไม่ได้ ขึ้นมาทันที
• •ตามัว มองไม่เห็น หรือเห็นภาพซ้อน ขึ้นมาทันที
• •ปากเบี้ยว หน้าเบี้ยว
• •แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีก
• •พูดไม่ชัด พูดไม่ออก หรือฟังไม่เข้าใจ
• •สับสนขึ้นมาทันที หรือซึมลงปลุกยาก

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เม็มโมร่า (MEMORA)

เม็มโมร่า (MEMORA) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0069 ผลิตโดย บริษัท โอดี อินโนวาคอสเม็กซ์ จำกัด (ปทุมธานี) จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากระบุรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: เห็ดหัวลิง (Lion's Mane) 250 มก. · สารสกัดพรมมิ (Brahmi) 150 มก. · โคลีน ไบทาร์เทรต (99%) 90 มก. (เทียบเป็นตัวโคลีนราว 37 มก. คำนวณ) · สารสกัดใบแปะก๊วย 50 มก. · ไพริดอกซิน ไฮโดรคลอไรด์ 2 มก. (เทียบเป็นวิตามินบี 6 ราว 1.65 มก. คำนวณ) · ส่วนอื่น ได้แก่ เปลือกแคปซูลเจลาติน สี INS171 (ไทเทเนียมไดออกไซด์) INS551 INS470ii และมอลโตเด็กซ์ตริน

คำเตือนบนฉลาก: อาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า · เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารหลากหลาย ครบ 5 หมู่

เรื่องโคลีนในแคปซูลนี้: แคปซูลนี้มีโคลีนไบทาร์เทรต ไม่ใช่ซิติโคลีน ให้ตัวโคลีนราว 37 มก. (คำนวณ) หรือราว 7–9% ของปริมาณที่ผู้ใหญ่ควรได้รับต่อวัน (คำนวณ) งานวิจัยซิติโคลีนในบทความนี้จึงใช้กับแคปซูลนี้ไม่ได้ และงานทดลองโคลีนไบทาร์เทรตขนาด 2.0–2.5 กรัม (มากกว่าในแคปซูล 22–28 เท่า คำนวณ) ไม่พบผลต่อความจำ ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ช่วยความจำ ใช้แทนยาที่แพทย์สั่ง หรือป้องกันหลอดเลือดสมองและสมองเสื่อมจากหลอดเลือด

หลักฐานของแต่ละส่วนประกอบ เทียบปริมาณที่ใช้ในงานวิจัยกับปริมาณในแคปซูล

• •เห็ดหัวลิง 250 มก. — งานในผู้มีภาวะปริชานบกพร่องเล็กน้อย 30 คนใช้วันละ 3 กรัม (มากกว่าในแคปซูล 12 เท่า คำนวณ) และคะแนนลดลงอย่างมีนัยสำคัญหลังหยุด 4 สัปดาห์ ฉลากไม่ระบุว่าเป็นดอกเห็ด เส้นใย หรือสารสกัด และมีรายงานการแพ้รุนแรง
• •สารสกัดพรมมิ 150 มก. — งานในผู้ใหญ่สุขภาพดีที่พบผลเล็กบางด้านใช้สารสกัดมาตรฐานวันละ 300 มก. นาน 12 สัปดาห์ (2 เท่า คำนวณ) ในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ งานทบทวนพบว่าไม่ต่างจากยาหลอก โดยหลักฐานมีความเชื่อมั่นต่ำมาก ฉลากไม่ระบุปริมาณสารบาโคไซด์
• •โคลีนราว 37 มก. (คำนวณ) — งานทดลองให้โคลีนเสริมขนาดสูงกว่านี้มาก ไม่พบผลต่อความจำ
• •สารสกัดใบแปะก๊วย 50 มก. — งาน GEM ในผู้สูงอายุ 3,069 คน ใช้วันละ 240 มก. (4.8 เท่า คำนวณ) ไม่ลดการเกิดสมองเสื่อมและไม่ชะลอความจำถดถอย ใบแปะก๊วยเป็นที่มาของคำเตือนเรื่องเลือดแข็งตัวช้า
• •วิตามินบี 6 (จากไพริดอกซิน HCl 2 มก.) ราว 1.65 มก. (คำนวณ) — ใกล้เคียงปริมาณที่ผู้สูงอายุควรได้รับต่อวัน งาน VITACOG ใช้บี 6 วันละ 20 มก. ร่วมกับโฟลิกและบี 12 ซึ่งแคปซูลนี้ไม่มี และงานรวมราว 22,000 คนพบว่าวิตามินบีไม่ช่วยการทำงานด้านความคิด

ยังไม่พบงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และผลิตภัณฑ์นี้ไม่ได้มีไว้เพื่อป้องกัน ชะลอ หรือรักษาภาวะสมองเสื่อม

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) ยาต้านเกล็ดเลือด (เช่น แอสไพริน โคลพิโดเกรล) ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด ผู้มีเลือดออกง่าย หรือจะผ่าตัดหรือทำฟัน: ฉลากเตือนว่าอาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน รวมถึงผู้ที่แพทย์ให้ยาเหล่านี้หลังเป็นหลอดเลือดสมอง
• •ผู้ใช้ยาสมองเสื่อม ยาไทรอยด์ ยากันชัก ยาหัวใจ หรือใช้ยาหลายชนิด: แจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง
• •ผู้เป็นลมชัก: ใบแปะก๊วยมีรายงานการชัก ต้องปรึกษาแพทย์
• •ผู้แพ้เห็ดหรือมีประวัติแพ้อาหารและสมุนไพร: เห็ดหัวลิงมีรายงานการแพ้รุนแรง
• •ผู้ที่กินวิตามินรวมหรือบีรวมอยู่แล้ว: ให้นับวิตามินบี 6 จากทุกแหล่งรวมกัน

ผลิตภัณฑ์นี้มีสารสกัดใบแปะก๊วย ฉลากระบุว่าอาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ผู้ที่จะผ่าตัด ผู้มีประวัติชัก และผู้ที่ใช้ยาสมองเสื่อมหรือยาประจำตัวอื่น ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ห้ามหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเอง ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการตรวจวินิจฉัยหรือการรักษาภาวะสมองเสื่อม

อ่านส่วนประกอบครบทุกตัวได้ที่ ส่วนประกอบเม็มโมร่าครบ 5 รายการ และบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเม็มโมร่าทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง รวมถึงยาสมองเสื่อม ยาพาร์กินสัน และยาจิตเวช แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค และไม่ใช้แทนการตรวจหาสาเหตุของอาการหลงลืม

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ สับสนหรือพฤติกรรมเปลี่ยนขึ้นมาทันที ซึมลงปลุกยาก หมดสติแม้ชั่วครู่ แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีกทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด เดินเซทรงตัวไม่ได้ ชัก เจ็บแน่นหน้าอก หรือหกล้มศีรษะกระแทกแล้วมีอาการผิดปกติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 · หากมีความคิดทำร้ายตัวเอง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 และโทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 (ฟรี 24 ชั่วโมง)