พ่อแม่เริ่มหลงลืม ทำพินัยกรรมได้ไหม ต้องทำอย่างไรให้มีผล

คำตอบสั้น: การหลงลืมหรือเป็นสมองเสื่อมระยะแรก ไม่ได้ห้ามการทำพินัยกรรมโดยอัตโนมัติ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ พินัยกรรมที่เป็นโมฆะเพราะความสามารถของผู้ทำ คือพินัยกรรมของคนอายุไม่ถึง 15 ปี (มาตรา 1703) และของ ผู้ที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถแล้ว (มาตรา 1704 วรรคหนึ่ง) ส่วนผู้ที่ถูกอ้างว่าวิกลจริตแต่ศาลยังไม่ได้สั่ง พินัยกรรมจะเสียเปล่า ต่อเมื่อพิสูจน์ได้ว่าทำในเวลาที่จริตวิกลอยู่ ความเสี่ยงจึงอยู่ที่ข้อพิพาทภายหลัง ยิ่งทำเร็วขณะที่ผู้ป่วยเข้าใจชัดเจน ทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด และมีหลักฐานประกอบ ยิ่งลดปัญหาได้ ควรปรึกษาทนายความหรือที่ว่าการอำเภอก่อนทำ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •แนวทางเวชปฏิบัติภาวะสมองเสื่อม 2563 แนะนำว่า ในระยะแรกควรให้ผู้ป่วยตัดสินใจเองเรื่องทรัพย์สิน พินัยกรรม และการรักษาในอนาคต
• •ป.พ.พ. กำหนดแบบพินัยกรรมไว้ 5 แบบ แบบที่ใช้บ่อยคือ แบบธรรมดา แบบเขียนเองทั้งฉบับ และแบบเอกสารฝ่ายเมือง ที่ทำต่อหน้านายอำเภอหรือผู้อำนวยการเขต
• •แบบธรรมดาต้องทำเป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี และ ลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน
• •ผู้เขียน พยาน และคู่สมรสของทั้งสองกลุ่ม รับทรัพย์ตามพินัยกรรมไม่ได้ (มาตรา 1653) อย่าให้ลูกที่จะได้รับมรดกเป็นพยาน
• •คู่มือของกรมการปกครองระบุว่า ถ้ามีเหตุสงสัยเรื่องความสามารถ นายอำเภอสอบสวนรายละเอียดเก็บไว้ประกอบเรื่องได้
• •ใบรับรองแพทย์ช่วงที่ทำพินัยกรรมช่วยเป็นหลักฐานประกอบได้ แต่ไม่ใช่สิ่งที่กฎหมายบังคับไว้ในทุกแบบ
• •ถ้าศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถแล้ว พินัยกรรมที่ทำหลังจากนั้นเป็นโมฆะ

ทำไมควรทำพินัยกรรมตั้งแต่ยังไม่มีอาการ

ภาวะสมองเสื่อมส่วนใหญ่ค่อย ๆ แย่ลง แนวทางเวชปฏิบัติไทยระบุว่าผู้ป่วยสมองเสื่อมส่วนใหญ่ไม่รู้ตัว และงานที่ซับซ้อน เช่น การจัดการเงิน จะเสียไปตั้งแต่ระยะแรก สมาคมอัลไซเมอร์สหรัฐ (Alzheimer's Association) ก็ระบุว่าระยะต้นเป็นช่วงที่เหมาะในการวางแผนเรื่องกฎหมาย การเงิน และการดูแลระยะท้าย

ถ้ารอจนอาการชัด จะเกิดปัญหาได้หลายทาง

• •ผู้ป่วยอาจเข้าใจทรัพย์สินของตัวเองหรือผลของการยกทรัพย์ไม่ครบแล้ว
• •ญาติที่ไม่พอใจอาจโต้แย้งว่าทำในขณะที่ผู้ป่วยจริตวิกล ตามมาตรา 1704 วรรคสอง
• •ถ้าศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถแล้ว จะทำพินัยกรรมไม่ได้อีกเลย เพราะเป็นโมฆะ

ถ้าไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์มรดกจะตกแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับที่กฎหมายกำหนด ซึ่งคู่มือของกรมการปกครองสรุปไว้ 6 ลำดับ โดยคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่เป็นทายาทโดยธรรมด้วย การแบ่งตามกฎหมายอาจไม่ตรงกับความตั้งใจของพ่อแม่ เช่น อยากให้ลูกที่ดูแลมาตลอดได้บ้านหลังเดิม

ภาวะสมองเสื่อมระยะแรกยังทำพินัยกรรมได้ไหม

กฎหมายไม่ได้ห้ามผู้ป่วยสมองเสื่อมทำพินัยกรรม ตราบที่ศาลยังไม่ได้สั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ สิ่งที่กฎหมายดูคือ ในเวลาที่ทำ ผู้ทำจริตวิกลอยู่หรือไม่

ในทางปฏิบัติ สิ่งที่ครอบครัวควรสังเกตก่อนพาไปทำ คือผู้ป่วย

• •รู้ว่ากำลังทำพินัยกรรม และพินัยกรรมมีผลเมื่อตนเสียชีวิต
• •บอกได้คร่าว ๆ ว่ามีทรัพย์สินอะไรบ้าง
• •รู้ว่าใครเป็นลูกหลานหรือคนใกล้ชิด
• •ตัดสินใจเองโดยไม่ถูกกดดัน และอธิบายเหตุผลของตัวเองได้

ข้อเหล่านี้เป็นแนวคิดทั่วไปเพื่อช่วยครอบครัวประเมินเบื้องต้น ไม่ใช่เกณฑ์ทางกฎหมาย ถ้าไม่แน่ใจ ให้ปรึกษาทนายความก่อน

ผู้ป่วยสมองเสื่อมมักมีวันที่ดีและวันที่แย่ อาการสับสนมักเพิ่มในช่วงเย็น ถ้าจะทำพินัยกรรม ควรเลือกช่วงเช้าที่ผู้ป่วยพักผ่อนพอ ไม่เจ็บป่วยเฉียบพลัน และไม่เพิ่งเปลี่ยนยา

ใบรับรองแพทย์เรื่องความสามารถในการตัดสินใจช่วยอะไร

ใบรับรองแพทย์ที่ตรวจใกล้วันทำพินัยกรรม ช่วยบันทึกว่าในช่วงนั้นผู้ป่วยรับรู้ วัน เวลา สถานที่ และเข้าใจเรื่องที่ทำหรือไม่ ใช้เป็นหลักฐานประกอบหากมีผู้โต้แย้งภายหลัง แต่แนวทางเวชปฏิบัติไทยระบุว่าแพทย์ไม่ควรลงความเห็นเรื่องความสามารถทางกฎหมายแทนศาล ครอบครัวควรบอกแพทย์ตรง ๆ ว่าต้องการใบรับรองเพื่ออะไร แล้วให้แพทย์เป็นผู้พิจารณาว่าจะบันทึกอะไรได้

ถ้าผู้ป่วยสับสนขึ้นมาทันที ซึมลง หรือพฤติกรรมเปลี่ยนภายในชั่วโมงหรือไม่กี่วัน อย่าพาไปทำพินัยกรรม มีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 เพราะอาจเป็นภาวะสับสนเฉียบพลัน (delirium)

แบบพินัยกรรมในไทยมีอะไรบ้าง

คู่มือทะเบียนพินัยกรรมของสำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง สรุปแบบพินัยกรรมตาม ป.พ.พ. ไว้ 5 แบบ

1. 1แบบธรรมดา (มาตรา 1656) ทำเป็นหนังสือ จะเขียนหรือพิมพ์ก็ได้ ลงวัน เดือน ปี ที่ทำ ผู้ทำลงลายมือชื่อ ต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน และพยานลงลายมือชื่อรับรองในขณะนั้น
2. 2แบบเขียนเองทั้งฉบับ (มาตรา 1657) ผู้ทำต้องเขียนด้วยมือตนเองทั้งข้อความ วัน เดือน ปี และลายมือชื่อ แบบนี้อาจไม่เหมาะกับผู้ที่มือสั่นหรือเขียนลำบาก
3. 3แบบเอกสารฝ่ายเมือง (มาตรา 1658) ผู้ทำไปแจ้งข้อความต่อกรมการอำเภอ ต่อหน้าพยานอีกอย่างน้อย 2 คน เจ้าหน้าที่จดข้อความ อ่านให้ฟัง แล้วทุกคนลงลายมือชื่อ ทำได้ที่ที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขต
4. 4แบบเอกสารลับ (มาตรา 1660)
5. 5แบบทำด้วยวาจา (มาตรา 1663) ใช้เมื่อมีพฤติการณ์พิเศษที่ทำแบบอื่นไม่ได้ เช่น ตกอยู่ในอันตรายใกล้ความตาย โรคระบาด หรือสงคราม

ในแบบธรรมดา แบบเขียนเองทั้งฉบับ และแบบเอกสารฝ่ายเมือง การขูดลบ ตก เติม หรือแก้ไข ต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด มิฉะนั้นส่วนที่แก้ไม่สมบูรณ์ และมาตรา 1705 ระบุว่าพินัยกรรมที่ทำขัดต่อบทบัญญัติเรื่องแบบเป็นโมฆะ

แบบเอกสารฝ่ายเมืองเหมาะกับผู้สูงอายุอย่างไร

แบบนี้มีเจ้าหน้าที่รัฐจดข้อความและรับรอง คู่มือของกรมการปกครองระบุว่า เมื่อมีเหตุอันควรสงสัยว่าผู้ขอทำพินัยกรรมอาจมีปัญหาเรื่องความสามารถ นายอำเภอสอบสวนเหตุการณ์และรายละเอียดเก็บไว้ประกอบเรื่องได้ จึงมีบันทึกจากบุคคลที่สามเกี่ยวกับสภาพผู้ทำในวันนั้น ส่วนค่าธรรมเนียม เอกสารที่ต้องใช้ และการฝากเก็บพินัยกรรม ให้สอบถามที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขตก่อนไป

ใครเป็นพยานไม่ได้

ป.พ.พ. มาตรา 1670 ระบุว่าบุคคลต่อไปนี้เป็นพยานในการทำพินัยกรรมไม่ได้

• •ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ
• •บุคคลวิกลจริต หรือผู้ที่ศาลสั่งให้เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ
• •ผู้ที่หูหนวก เป็นใบ้ หรือตาบอดทั้งสองข้าง

และมาตรา 1653 ระบุว่า ผู้เขียนพินัยกรรมหรือพยาน และคู่สมรสของบุคคลเหล่านี้ เป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้นไม่ได้ ลูกที่จะได้รับมรดกจึงไม่ควรเป็นผู้เขียนหรือพยาน

ป้องกันข้อพิพาทในครอบครัวภายหลังอย่างไร

• •คุยกันเปิดเผยตั้งแต่เนิ่น ๆ ให้ลูกหลานรู้ความตั้งใจของพ่อแม่ ลดความรู้สึกว่ามีคนแอบพาไปทำ
• •ให้ผู้ป่วยอยู่ตามลำพังกับทนายความหรือเจ้าหน้าที่ ระหว่างแจ้งความประสงค์ เพื่อแสดงว่าไม่มีใครกดดัน
• •เลือกพยานที่เป็นกลาง ไม่มีส่วนได้เสีย
• •เก็บหลักฐานประกอบ เช่น ใบรับรองแพทย์ใกล้วันทำ บันทึกการนัดหมาย
• •ระบุทรัพย์สินให้ชัด และตั้งผู้จัดการมรดกที่ไว้ใจได้ ป.พ.พ. มาตรา 1718 ห้ามผู้ยังไม่บรรลุนิติภาวะ บุคคลวิกลจริตหรือคนเสมือนไร้ความสามารถ และบุคคลล้มละลาย เป็นผู้จัดการมรดก ตามที่คู่มือกรมการปกครองสรุปไว้
• •ทบทวนเป็นระยะ ขณะที่ผู้ป่วยยังตัดสินใจได้ เพราะทรัพย์สินและครอบครัวเปลี่ยนไป

ปรึกษาใครได้บ้าง

• •ทนายความ หรือ สภาทนายความ สำหรับการร่างพินัยกรรมและวางแผนมรดก
• •ที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขต สำหรับพินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง และการฝากเก็บพินัยกรรม
• •แพทย์ที่ดูแลประจำ สำหรับการตรวจประเมินและบันทึกอาการ

เรื่องการจัดการทรัพย์สินระหว่างที่ยังมีชีวิต อ่านต่อที่ พ่อแม่สมองเสื่อม ทำนิติกรรมได้ไหม ถ้าพ่อแม่อยู่บ้านคนเดียว อ่านเรื่องความปลอดภัยที่ ผู้สูงอายุอยู่บ้านคนเดียว และการดูแลรายวันที่ ดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมที่บ้าน หรือ สมองเสื่อมก่อนวัย

เรื่องเข้าใจผิดที่พบบ่อย

"แก่แล้วทำพินัยกรรมไม่ได้" ไม่จริง คู่มือของกรมการปกครองระบุว่ากฎหมายกำหนดอายุขั้นต่ำ 15 ปี แต่ไม่ได้กำหนดอายุขั้นสูง

"เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถแล้วทำพินัยกรรมไม่ได้" มาตรา 1703–1704 ระบุความเป็นโมฆะเฉพาะผู้อายุไม่ถึง 15 ปีและผู้ที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ ส่วนกรณีคนเสมือนไร้ความสามารถมีรายละเอียดที่ควรปรึกษานักกฎหมายก่อนทำ

"เขียนด้วยมือแล้วให้ลูกเซ็นเป็นพยานก็พอ" ไม่ปลอดภัย ลูกที่เป็นพยานจะรับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้นไม่ได้ตามมาตรา 1653

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เม็มโมร่า (MEMORA)

เม็มโมร่า (MEMORA) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0069 ผลิตโดย บริษัท โอดี อินโนวาคอสเม็กซ์ จำกัด (ปทุมธานี) จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากระบุรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: เห็ดหัวลิง (Lion's Mane) 250 มก. · สารสกัดพรมมิ (Brahmi) 150 มก. · โคลีน ไบทาร์เทรต (99%) 90 มก. (เทียบเป็นตัวโคลีนราว 37 มก. คำนวณ) · สารสกัดใบแปะก๊วย 50 มก. · ไพริดอกซิน ไฮโดรคลอไรด์ 2 มก. (เทียบเป็นวิตามินบี 6 ราว 1.65 มก. คำนวณ) · ส่วนอื่น ได้แก่ เปลือกแคปซูลเจลาติน สี INS171 (ไทเทเนียมไดออกไซด์) INS551 INS470ii และมอลโตเด็กซ์ตริน

คำเตือนบนฉลาก: อาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า · เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารหลากหลาย ครบ 5 หมู่

สำหรับครอบครัวที่กำลังวางแผนพินัยกรรมให้พ่อแม่: ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ทำให้ความจำหรือความสามารถในการตัดสินใจดีขึ้น จึงไม่ควรใช้เป็นเหตุผลในการเลื่อนการทำพินัยกรรมหรือการพบแพทย์ ถ้าผู้ป่วยใช้ยาหลายชนิดอยู่ ให้ผู้ดูแลนำรายการยาและอาหารเสริมทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดูก่อนเริ่มสิ่งใหม่

หลักฐานของแต่ละส่วนประกอบ เทียบปริมาณที่ใช้ในงานวิจัยกับปริมาณในแคปซูล

• •เห็ดหัวลิง 250 มก. — งานในผู้มีภาวะปริชานบกพร่องเล็กน้อย 30 คนใช้วันละ 3 กรัม (มากกว่าในแคปซูล 12 เท่า คำนวณ) และคะแนนลดลงอย่างมีนัยสำคัญหลังหยุด 4 สัปดาห์ ฉลากไม่ระบุว่าเป็นดอกเห็ด เส้นใย หรือสารสกัด และมีรายงานการแพ้รุนแรง
• •สารสกัดพรมมิ 150 มก. — ในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ งานทบทวนพบว่าไม่ต่างจากยาหลอก โดยหลักฐานมีความเชื่อมั่นต่ำมาก งานในผู้ใหญ่สุขภาพดีใช้สารสกัดมาตรฐานวันละ 300 มก. (2 เท่า คำนวณ) ฉลากไม่ระบุปริมาณสารบาโคไซด์ และอาจทำให้ท้องไส้ไม่สบาย
• •โคลีนราว 37 มก. ต่อวัน (คำนวณ) — ราว 7–9% ของปริมาณที่ผู้ใหญ่ควรได้รับต่อวัน (คำนวณ) งานทดลองให้โคลีนเสริมขนาดสูงกว่านี้มาก ไม่พบผลต่อความจำ
• •สารสกัดใบแปะก๊วย 50 มก. — งาน GEM ในผู้สูงอายุ 3,069 คน ใช้วันละ 240 มก. (4.8 เท่า คำนวณ) ไม่ลดการเกิดสมองเสื่อม งานทบทวน Cochrane สรุปว่าหลักฐานไม่สอดคล้องและเชื่อถือไม่ได้ ใบแปะก๊วยเป็นที่มาของคำเตือนเรื่องเลือดแข็งตัวช้า
• •วิตามินบี 6 (จากไพริดอกซิน HCl 2 มก.) ราว 1.65 มก. (คำนวณ) — ใกล้เคียงปริมาณที่ผู้สูงอายุควรได้รับต่อวัน งาน VITACOG ใช้บี 6 วันละ 20 มก. ร่วมกับโฟลิกและบี 12 ซึ่งแคปซูลนี้ไม่มี และงานรวมราว 22,000 คนพบว่าวิตามินบีไม่ช่วยการทำงานด้านความคิด

ยังไม่พบงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และผลิตภัณฑ์นี้ไม่ได้มีไว้เพื่อป้องกัน ชะลอ หรือรักษาภาวะสมองเสื่อม

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) ยาต้านเกล็ดเลือด (เช่น แอสไพริน โคลพิโดเกรล) ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด ผู้มีเลือดออกง่าย หรือจะผ่าตัดหรือทำฟัน: ฉลากเตือนว่าอาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้ใช้ยาสมองเสื่อม (โดเนพีซิล ริวาสติกมีน กาแลนตามีน เมมานทีน) หรือยาจิตเวช: ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาเอง ยังไม่มีงานในคนเรื่องการใช้พรมมิร่วมกับยาสมองเสื่อม ต้องแจ้งแพทย์ก่อน
• •ผู้เป็นลมชักหรือใช้ยากันชัก: ใบแปะก๊วยมีรายงานการชัก ต้องปรึกษาแพทย์
• •ผู้ป่วยพาร์กินสันที่ใช้ยาเลโวโดปา ผู้เป็นโรคไทรอยด์ หรือใช้ยาหลายชนิด: แจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อน
• •ผู้แพ้เห็ดหรือมีประวัติแพ้อาหารและสมุนไพร: เห็ดหัวลิงมีรายงานการแพ้รุนแรง
• •ผู้ที่กินวิตามินรวมหรือบีรวมอยู่แล้ว: ให้นับวิตามินบี 6 จากทุกแหล่งรวมกัน
• •ผู้ป่วยที่ลืมว่ากินอะไรไปแล้ว: ให้ผู้ดูแลเป็นคนจัดยาและอาหารเสริมทุกชนิด และนำรายการทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดู

ผลิตภัณฑ์นี้มีสารสกัดใบแปะก๊วย ฉลากระบุว่าอาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ผู้ที่จะผ่าตัด ผู้มีประวัติชัก และผู้ที่ใช้ยาสมองเสื่อมหรือยาประจำตัวอื่น ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ห้ามหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเอง ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการตรวจวินิจฉัยหรือการรักษาภาวะสมองเสื่อม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเม็มโมร่าทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัย คำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หรือคำแนะนำทางกฎหมาย เรื่องคดี เอกสาร ค่าใช้จ่าย และสิทธิสวัสดิการ ให้ปรึกษานักกฎหมายหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบโดยตรง

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง รวมถึงยาสมองเสื่อม ยาพาร์กินสัน และยาจิตเวช แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค และไม่ใช้แทนการตรวจหาสาเหตุของอาการหลงลืม

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ สับสนหรือพฤติกรรมเปลี่ยนขึ้นมาทันที ซึมลงปลุกยาก แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีกทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ชัก หายใจลำบาก เจ็บแน่นหน้าอก หรือหกล้มศีรษะกระแทก ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 · หากมีความคิดทำร้ายตัวเอง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 และโทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ (ฟรี 24 ชั่วโมง)