เปลี่ยนไตแล้วกินอาหารเสริมได้ไหม ยากดภูมิกับส้มโอ สมุนไพร ที่ต้องระวัง

คำตอบสั้น: คนที่เปลี่ยนไตแล้วไม่ควรเริ่มอาหารเสริม สมุนไพร หรือยาที่ซื้อเองโดยไม่ถามทีมปลูกถ่ายไตก่อน เพราะต้องกินยากดภูมิคุ้มกันไปตลอดเพื่อกันร่างกายต่อต้านไตใหม่ และยาหลักอย่างทาโครลิมุสมีช่วงระดับยาในเลือดที่ได้ผลแคบ บทความทบทวนงานวิจัยปี 2565 รายงานว่าเกรปฟรุต ส้มโอ ทับทิม ขิง และขมิ้น อาจทำให้ระดับยาสูงขึ้นจนเป็นพิษต่อไต ส่วนสมุนไพรเซนต์จอห์นสเวิร์ตอาจทำให้ระดับยาลดลงจนยาไม่ได้ผล อาหารเสริมบางตัวจึงอาจเสี่ยงกว่าที่คิด

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐ (NKF) ระบุว่า การปลูกถ่ายไตไม่ได้ทำให้โรคไตหายขาด และต้องกินยาต้านการปฏิเสธไตไปตลอดตราบที่ยังมีไตใหม่
• •MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่กินทาโครลิมุส ต้องเลี่ยงเกรปฟรุตและน้ำเกรปฟรุต และต้องแจ้งแพทย์เรื่องวิตามินและอาหารเสริมทุกชนิด
• •บทความทบทวนใน Pharmaceutics ปี 2565 ระบุว่าโสม ชาเขียว สมุนไพรจีนชิแซนดรา (Schisandra) และเมลาโทนิน ยังเป็นที่ถกเถียง เมื่อใช้ร่วมกับทาโครลิมุส
• •คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่าผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือ ต้องระวังในผู้เปลี่ยนถ่ายอวัยวะที่กินยากดภูมิ
• •อาการที่อาจเป็นสัญญาณไตใหม่ถูกต่อต้าน เช่น ไข้ ปัสสาวะน้อยลง น้ำหนักขึ้นเร็ว ปวดบริเวณไตใหม่ ต้องรีบบอกทีมปลูกถ่าย

ทำไมคนเปลี่ยนไตต้องกินยากดภูมิไปตลอด

เพราะร่างกายมองไตใหม่เป็นของแปลกปลอมและพยายามทำลาย NKF อธิบายว่าการปฏิเสธไต (rejection) เป็นความเสี่ยงสำคัญที่สุดอย่างหนึ่งหลังปลูกถ่าย ยาต้านการปฏิเสธไตหรือยากดภูมิคุ้มกันจะลดการทำงานของภูมิคุ้มกันเพื่อไม่ให้ทำร้ายไตใหม่

NKF ระบุว่าส่วนใหญ่กินยากดภูมิ 2–3 ชนิด วันละ 1–2 ครั้ง ต้องกินไปตลอดตราบที่ยังมีไตใหม่ และห้ามหยุดยาเองแม้รู้สึกสบายดี เพราะการหยุดหรือลืมกินอาจทำให้ไตถูกต่อต้านจนต้องกลับไปฟอกไตหรือปลูกถ่ายใหม่

NKF แบ่งการปฏิเสธไตเป็น 2 แบบ

• •แบบเฉียบพลัน เกิดได้ทุกเมื่อ มักเกิดในปีแรก และมักรักษาได้ผล
• •แบบเรื้อรัง ค่อย ๆ เกิดเป็นเวลานาน รักษามักไม่ได้ผล และเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดที่ไตใหม่หยุดทำงาน

MedlinePlus ระบุว่าทาโครลิมุสเป็นยากดภูมิที่ใช้ร่วมกับยาอื่นเพื่อป้องกันการปฏิเสธไตในผู้ปลูกถ่ายไต และแพทย์จะสั่งตรวจเลือดก่อนและระหว่างการรักษาเพื่อดูการตอบสนองต่อยา

อาหารเสริมและสมุนไพรไปรบกวนยากดภูมิได้อย่างไร

สมุนไพรและอาหารบางชนิดเปลี่ยนการกำจัดยาที่ตับ ทำให้ระดับยาในเลือดสูงหรือต่ำเกินไป บทความทบทวนเรื่องปฏิกิริยาระหว่างทาโครลิมุสกับอาหารเสริม สมุนไพร และอาหาร (Pharmaceutics 2565) อธิบายว่าทาโครลิมุสถูกเปลี่ยนแปลงที่ตับผ่านเอนไซม์ CYP3A4 มีช่วงระดับยาที่ได้ผลแคบ และพิษขึ้นกับขนาดยา

ผลที่เกิดได้มี 2 ทาง

• •ระดับยาสูงขึ้น เมื่อกินสิ่งที่ขัดขวางการทำงานของเอนไซม์นี้ เช่น เกรปฟรุต ทำให้เกิดผลข้างเคียงของยา โดยเฉพาะพิษต่อไต
• •ระดับยาต่ำลง เมื่อกินสิ่งที่กระตุ้นเอนไซม์นี้ เช่น เซนต์จอห์นสเวิร์ต ทำให้ยาไม่ได้ผลพอ เสี่ยงต่อการปฏิเสธไต

ทั้งสองทางอันตรายกับไตใหม่ ผู้เขียนบทความทบทวนจึงสรุปว่าผู้ป่วยควรแจ้งแพทย์ทุกครั้งที่ใช้ยาหรือสมุนไพรใด ๆ ระหว่างกินยากดภูมิ

ส้มโอ เกรปฟรุต ทับทิม ขิง ขมิ้น คนเปลี่ยนไตกินได้ไหม

เกรปฟรุตเป็นตัวที่แหล่งทางการระบุให้เลี่ยงชัดที่สุด MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่กินทาโครลิมุสต้องเลี่ยงเกรปฟรุตและน้ำเกรปฟรุต และ NKF ก็จัดเกรปฟรุตไว้ในรายการอาหารที่ผู้ปลูกถ่ายไตอาจต้องเลี่ยง

บทความทบทวนปี 2565 ระบุเพิ่มว่า ส้มโอ ส้มคลีเมนไทน์ ทับทิม ขิง และขมิ้น อาจทำให้ระดับทาโครลิมุสสูงขึ้นได้เช่นกัน เรื่องนี้สำคัญกับคนไทยเพราะส้มโอเป็นผลไม้ที่หาง่าย ส่วนขิงและขมิ้นชันมีทั้งในอาหารและในรูปแคปซูลสมุนไพร

ข้อแนะนำที่ปลอดภัยคือ อย่าตัดสินเองว่ากินได้เท่าไร ให้ถามทีมปลูกถ่ายไตหรือเภสัชกรประจำคลินิกปลูกถ่ายว่าผลไม้และเครื่องเทศชนิดใดต้องงด และกินในอาหารปกติได้แค่ไหน เพราะยากดภูมิที่แต่ละคนได้รับไม่เหมือนกัน

เห็ดหลินจือ โสม ชาเขียว คนเปลี่ยนไตกินได้ไหม

ต้องถามทีมปลูกถ่ายก่อนทุกครั้ง เพราะมีข้อมูลให้ระวัง บทความ "ผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือ ปลอดภัยหรือไม่" ของคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่าการใช้ผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือต้องระวังในผู้ป่วยเบาหวาน ผู้ป่วยที่เปลี่ยนถ่ายอวัยวะที่ต้องกินยากดภูมิต้านทาน และผู้ที่กินยาป้องกันการเกาะตัวของเกล็ดเลือด

บทความทบทวนปี 2565 ระบุว่าการใช้โสม (Panax ginseng) ชาเขียว สมุนไพรจีนชิแซนดรา (Schisandra sphenanthera) และเมลาโทนินในผู้ที่กินทาโครลิมุส "ยังเป็นที่ถกเถียงสูง" ส่วน MedlinePlus ระบุชัดว่าเซนต์จอห์นสเวิร์ตและสารสกัด Schisandra sphenanthera อาจทำปฏิกิริยากับทาโครลิมุส

ข้อมูลเรื่องเห็ดหลินจือกับยาอื่น ๆ อ่านเพิ่มได้ที่ เห็ดหลินจือห้ามกินกับอะไร ใครไม่ควรกิน และผลข้างเคียงที่ควรรู้

ยาที่ซื้อเองตามร้านยาก็ต้องระวังไหม

ต้องระวังเช่นกัน MedlinePlus ระบุว่ายาที่ไม่ต้องใช้ใบสั่งแพทย์บางชนิดทำปฏิกิริยากับทาโครลิมุส เช่น ยาลดกรดที่มีแมกนีเซียมและอะลูมิเนียมไฮดรอกไซด์ ไซเมทิดีน แลนโซพราโซล และโอเมพราโซล และระบุว่าห้ามเริ่มยาเหล่านี้ระหว่างกินทาโครลิมุสโดยไม่ปรึกษาแพทย์

MedlinePlus ยังระบุว่าผู้ที่กินทาโครลิมุสไม่ควรฉีดวัคซีนใด ๆ โดยไม่ปรึกษาแพทย์ก่อน

ในชีวิตจริง คนไทยมักซื้อยาลดกรด ยาแก้ปวด หรือยาชุดจากร้านใกล้บ้านเอง ผู้ปลูกถ่ายไตควรบอกเภสัชกรทุกครั้งว่าเปลี่ยนไตและกินยากดภูมิอยู่ แนวคิดการเตรียมรายการไปถามแพทย์อ่านได้ที่ คนเป็นโรคไตกินอาหารเสริมได้ไหม ต้องบอกหมอไหม และเตรียมอะไรไปถาม

ความเชื่อที่พบบ่อย: "เปลี่ยนไตแล้วหายจากโรคไต กินอะไรก็ได้" จริงไหม

ไม่จริงทั้งสองครึ่ง NKF เขียนไว้ชัดว่าการปลูกถ่ายไตไม่ได้รักษาโรคไตให้หายขาด ความสำเร็จระยะยาวขึ้นกับการกินยาครบ ไปตามนัด และเจาะเลือดตามกำหนด

เรื่องอาหาร NKF ระบุว่าผู้ปลูกถ่ายไตส่วนใหญ่มีข้อจำกัดเรื่องอาหารไม่มาก แต่ควรกินอาหารไขมันต่ำ เค็มน้อย และดื่มน้ำให้เพียงพอ (ยกเว้นแพทย์ให้จำกัดน้ำ) และเลี่ยงอาหารบางกลุ่ม ได้แก่

• •เนื้อสัตว์ ปลา อาหารทะเลดิบหรือสุกไม่ทั่ว เช่น กุ้งแช่น้ำปลา ลาบดิบ
• •ไข่ดิบหรือไข่ที่สุกไม่ทั่ว
• •นมและผลิตภัณฑ์นมที่ไม่ผ่านการพาสเจอไรซ์
• •เกรปฟรุต และผักผลไม้ที่ไม่ได้ล้าง

NKF ยังระบุว่าน้ำหนักขึ้นหลังปลูกถ่ายพบบ่อย เพราะยาบางชนิดทำให้หิวง่าย และน้ำหนักที่เพิ่มมากเกินไปเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจ ความดันสูง และเบาหวานที่เกิดใหม่หลังปลูกถ่าย ผู้ที่ใช้สิทธิรักษาและอยากรู้เรื่องการบำบัดทดแทนไตแต่ละวิธี อ่านได้ที่ ฟอกไตสิทธิบัตรทอง ประกันสังคม ฟรีไหม ค่าใช้จ่ายและขั้นตอนใช้สิทธิ์

ถ้าอยากกินอาหารเสริมจริง ๆ ควรถามทีมปลูกถ่ายอย่างไร

นำของจริงหรือรูปฉลากไปให้ทีมดู แล้วถามให้ครบในครั้งเดียว MedlinePlus แนะนำให้จดรายการยาที่ใช้ใบสั่งแพทย์ ยาที่ซื้อเอง วิตามิน แร่ธาตุ และอาหารเสริมทุกชนิด พกติดตัวและนำไปทุกครั้งที่พบแพทย์หรือนอนโรงพยาบาล

คำถามที่ควรถาม

• •ส่วนประกอบแต่ละตัวในฉลากมีตัวไหนที่รบกวนยากดภูมิที่ฉันกินอยู่หรือไม่
• •ถ้าเริ่มกิน ต้องเจาะเลือดดูระดับยากดภูมิหรือค่าไตเร็วกว่านัดเดิมไหม
• •ผลไม้ เครื่องเทศ และเครื่องดื่มที่ฉันกินประจำ เช่น ส้มโอ ชาเขียว ขิง ต้องงดหรือจำกัดไหม
• •ถ้ามีคนในบ้านซื้อสมุนไพรมาให้ ต้องปฏิเสธชนิดไหนบ้าง

NKF ระบุว่าแพทย์จะตรวจระดับยาต้านการปฏิเสธไตในเลือดเป็นประจำ เพื่อป้องกันการปฏิเสธไตและลดผลข้างเคียง การเริ่มหรือหยุดอาหารเสริมโดยไม่บอกอาจทำให้ผลเลือดเปลี่ยนจนแพทย์อ่านผลผิดได้

เมื่อไรต้องรีบติดต่อทีมปลูกถ่ายไต

มีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ติดต่อทีมปลูกถ่ายไตทันทีหรือไปโรงพยาบาลทันที NKF ระบุสัญญาณที่อาจเป็นการปฏิเสธไตว่า

• •อาการคล้ายไข้หวัดใหญ่
• •มีไข้ (NKF ใช้เกณฑ์ตั้งแต่ 101 องศาฟาเรนไฮต์ หรือประมาณ 38.3 องศาเซลเซียส)
• •ปัสสาวะน้อยลงหรือห่างลง
• •น้ำหนักขึ้นเร็วผิดปกติ
• •ปวดหรือกดเจ็บบริเวณไตใหม่
• •อ่อนเพลีย ง่วงผิดปกติ

ถ้ามีอาการหนักข้อใดข้อหนึ่ง เช่น หายใจไม่ออก หรือซึมลงมาก ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 NKF ระบุด้วยว่าบางครั้งการปฏิเสธไตไม่มีอาการเลย การไปตามนัดและเจาะเลือดตามกำหนดจึงสำคัญเท่ากับการสังเกตอาการ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

คำเตือนสำหรับผู้ที่เปลี่ยนไตแล้ว: ผลิตภัณฑ์นี้มีสารสกัดเห็ดหลินจือ ห้ามเริ่มรับประทานเองระหว่างกินยากดภูมิคุ้มกัน ต้องถามทีมปลูกถ่ายไตก่อนทุกครั้ง ถ้าทีมปลูกถ่ายไม่แนะนำ ให้งดผลิตภัณฑ์นี้

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก (ให้ทีมปลูกถ่ายดูทุกตัว): ผงไข่ขาว 230 มก. · สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. · กรดอัลฟาไลโปอิก 40 มก. · ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. · วิตามินดี3 200 IU · วิตามินบี6 1 มก. · วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม · กรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •ไม่มีการศึกษาตัวผลิตภัณฑ์นี้ในผู้ปลูกถ่ายไต จึงไม่มีข้อมูลว่าใช้ร่วมกับยากดภูมิได้อย่างปลอดภัย
• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่าผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือต้องระวังในผู้ป่วยที่เปลี่ยนถ่ายอวัยวะที่ต้องกินยากดภูมิต้านทาน และ Merck Manual ระบุว่าเห็ดหลินจืออาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อใช้กับยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด อาจทำให้ความดันต่ำเมื่อใช้กับยาลดความดัน และน้ำตาลต่ำเมื่อใช้กับยาเบาหวาน รวมถึงมีรายงานพิษต่อตับ
• •ส่วนประกอบอื่นเป็นวิตามินและสารอีกหลายชนิด — MedlinePlus ระบุให้ผู้ที่กินทาโครลิมุสแจ้งแพทย์และเภสัชกรเรื่องวิตามินและอาหารเสริมทุกชนิดที่กินหรือจะกิน
• •ห้ามหยุด ลด หรือเลื่อนเวลากินยากดภูมิเพื่อกินผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใด ๆ
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · มีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที