เบาหวานชาปลายเท้า ปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวาน สังเกตและดูแลอย่างไร

คำตอบสั้น: อาการชาปลายเท้าในคนเป็นเบาหวาน ส่วนใหญ่มาจาก ปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวาน ซึ่งเกิดจากน้ำตาลและไขมันในเลือดสูงเป็นเวลานาน อาการมักเป็นชา เหน็บ แสบร้อน ทั้งสองเท้า และเป็นมากตอนกลางคืน อันตรายจริงอยู่ที่เท้าไม่รู้สึกเจ็บ จึงเป็นแผลโดยไม่รู้ตัวจนติดเชื้อ แนวทางของสมาคมโรคเบาหวานอเมริกา (ADA) ให้ตรวจปลายประสาทและตรวจเท้าอย่างละเอียด อย่างน้อยปีละครั้ง และให้ดูเท้าตัวเองทุกวัน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •NIDDK ระบุว่าคนเป็นเบาหวานมากถึงครึ่งหนึ่งมีปลายประสาทเสื่อม และ ADA ระบุว่าผู้ที่เป็นมากถึงครึ่งหนึ่งอาจไม่มีอาการ
• •ปัจจุบันยังไม่มีการรักษาที่ทำให้เส้นประสาทที่เสียไปกลับคืน การคุมน้ำตาล ความดัน ไขมัน และน้ำหนัก ช่วยชะลอไม่ให้แย่ลง
• •ADA ให้ตรวจด้วยเส้นเอ็นขนาด 10 กรัม (monofilament) ทุกปี เพื่อหาเท้าที่เสี่ยงเป็นแผล
• •ยาที่ ADA แนะนำเป็นขั้นแรกสำหรับอาการปวดจากปลายประสาท คือยา 4 กลุ่มที่แพทย์สั่ง ยาแก้ปวดทั่วไปมักไม่ค่อยได้ผล
• •แผลที่ไม่เริ่มหายในไม่กี่วัน ผิวแดง อุ่น หรือมีหนอง ต้องพบแพทย์ทันทีแม้ไม่เจ็บ

ปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวานเกิดได้อย่างไร

NIDDK ของสหรัฐฯ อธิบายว่า น้ำตาลในเลือดสูงและไขมันไตรกลีเซอไรด์สูงเป็นเวลานาน ทำลายเส้นประสาทและหลอดเลือดเล็ก ๆ ที่นำเลือดไปเลี้ยงเส้นประสาท เส้นประสาทที่ยาวที่สุดคือเส้นที่ไปถึงเท้า จึงเสียก่อน

แนวทาง ADA 2026 ระบุปัจจัยที่ทำให้เสี่ยงหรือแย่เร็วขึ้น นอกจากน้ำตาล ได้แก่ ความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดผิดปกติ และน้ำหนักเกิน การคุมเบาหวานจึงไม่ได้หมายถึงน้ำตาลอย่างเดียว

ADA ยังเตือนว่า ปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวานต้องวินิจฉัยหลังแยกสาเหตุอื่นแล้ว เพราะคนเป็นเบาหวานอาจชาจากสาเหตุอื่นที่แก้ได้ เช่น แอลกอฮอล์ ยาเคมีบำบัด ขาดวิตามินบี12 โดยเฉพาะผู้ที่กินเมทฟอร์มินมานาน ไทรอยด์ทำงานต่ำ และโรคไต ภาพรวมสาเหตุอื่นอ่านได้ที่ ชาปลายมือปลายเท้าเกิดจากอะไร

อาการชาปลายเท้าจากเบาหวานเป็นแบบไหน

NIDDK และรามา แชนแนล อธิบายอาการไว้ใกล้เคียงกัน

• •ชาหรือเหน็บเหมือนเข็มทิ่ม และแสบร้อนที่เท้า มักเป็นมากตอนกลางคืน
• •ส่วนใหญ่เป็นทั้งสองข้าง เริ่มที่ปลายเท้าก่อนแล้วค่อยลามขึ้น และอาจลามมาที่ปลายมือ จนเหมือนสวมถุงเท้าถุงมือ
• •บางคนปวดมากแม้โดนสัมผัสเบา ๆ เช่น ผ้าห่มแตะเท้า
• •บางคนกลับไม่รู้สึกเจ็บหรือร้อนเย็นที่เท้า
• •ทรงตัวไม่ดี หกล้มง่าย

ADA เพิ่มอาการของเส้นประสาทอัตโนมัติที่ควรเล่าให้แพทย์ฟัง เช่น เวียนหัวเมื่อลุกยืน เหงื่อออกผิดปกติ และผิวที่เท้าแห้งแตก

ที่น่ากังวลคือ ADA ระบุว่าผู้ที่มีปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวานมากถึงครึ่งหนึ่งอาจไม่มีอาการ การไม่ชาจึงไม่ได้แปลว่าเท้าปลอดภัย ต้องให้แพทย์ตรวจ

ทำไมเบาหวานชาปลายเท้าถึงอันตราย

เพราะเท้าที่ไม่รู้สึก จะไม่ส่งสัญญาณเตือนเมื่อบาดเจ็บ NIDDK อธิบายว่าคนที่เท้าชาอาจไม่รู้ว่ามีก้อนกรวดในถุงเท้า หรือรองเท้ากดจนพอง แผลเล็ก ๆ จึงลุกลาม และเบาหวานทำให้แผลหายยากและติดเชื้อง่าย จนบางรายต้องตัดนิ้ว เท้า หรือขา

ผศ.พญ.สุภาพร โอภาสานนท์ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล อธิบายว่าแผลเบาหวานหายยากเพราะหลายปัจจัยรวมกัน

• •ประสาทรับความรู้สึกเสื่อม เป็นแผลแล้วยังเดินลงน้ำหนักต่อเพราะไม่เจ็บ
• •ประสาทคุมกล้ามเนื้อเสื่อม กล้ามเนื้อเล็ก ๆ ที่เท้าลีบ เท้าผิดรูป จุดรับน้ำหนักเปลี่ยน เกิดตาปลาและแผลง่าย
• •ประสาทอัตโนมัติเสื่อม ผิวแห้ง เหงื่อน้อย แตกง่าย เชื้อโรคเข้าทางรอยแตก
• •หลอดเลือดตีบ เลือดไปเลี้ยงแผลไม่พอ โดยเฉพาะในคนที่สูบบุหรี่ ไขมันสูง ความดันสูง
• •การติดเชื้อแทรกซ้อน

ADA อ้างการศึกษาหลายศูนย์ที่พบว่า ปลายประสาทเสื่อมเป็นส่วนหนึ่งของสาเหตุในแผลเบาหวานที่เท้าถึง 78%

ตรวจเท้าเบาหวานปีละกี่ครั้ง ตรวจอะไรบ้าง

แนวทาง ADA 2026 กำหนดไว้ดังนี้

• •ตรวจปลายประสาทตั้งแต่วันที่วินิจฉัยเบาหวานชนิดที่ 2 และตั้งแต่ 5 ปีหลังวินิจฉัยเบาหวานชนิดที่ 1 จากนั้น อย่างน้อยปีละครั้ง
• •การตรวจประกอบด้วย การซักอาการ การทดสอบความรู้สึกเจ็บแบบเข็มจิ้มหรือความร้อนเย็น การทดสอบแรงสั่นด้วยส้อมเสียง และ การตรวจด้วยเส้นเอ็นขนาด 10 กรัมทุกปี เพื่อหาเท้าที่เสี่ยงเป็นแผลและถูกตัดขา
• •ตรวจเท้าอย่างละเอียดอย่างน้อยปีละครั้ง ได้แก่ ดูผิวหนัง ดูเท้าผิดรูป ตรวจความรู้สึก และคลำชีพจรที่ขาและเท้า
• •ผู้ที่เท้าชาแล้ว หรือเคยมีแผลหรือถูกตัดนิ้วตัดขา ควรได้ตรวจเท้าทุกครั้งที่มาพบแพทย์

NIDDK แนะนำวิธีง่าย ๆ คือ ถอดรองเท้าและถุงเท้าในห้องตรวจ เพื่อเตือนให้แพทย์ดูเท้า เมื่อไปตามนัดคลินิกเบาหวานจึงขอให้ตรวจเท้าได้เลย ส่วนผลน้ำตาลที่ต้องดูคู่กัน อ่านได้ที่ FBS กับ HbA1c ต่างกันอย่างไร

เบาหวานเท้าชา รักษาอย่างไร คุมน้ำตาลช่วยได้แค่ไหน

ADA ระบุตรง ๆ ว่า ปัจจุบันยังไม่มีการรักษาที่ทำให้เส้นประสาทที่เสียหายจากเบาหวานกลับคืน สิ่งที่ทำได้คือ

• •คุมน้ำตาล ในเบาหวานชนิดที่ 1 ป้องกันหรือชะลอการเกิดได้ดี ส่วนชนิดที่ 2 ชะลอการแย่ลงได้เล็กน้อย แต่ไม่ได้ทำให้เส้นประสาทที่เสียกลับมา
• •คุมน้ำหนัก ความดัน และไขมัน ADA แนะนำเพื่อช่วยชะลอ
• •ออกกำลังกาย มีงานทบทวนที่พบว่าช่วยเรื่องอาการและการทรงตัว แต่ ADA ระบุว่าหลักฐานยังอ่อน

ถ้าปวดแสบปวดร้อนจนนอนไม่หลับ ADA แนะนำยาขั้นแรก 4 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มกาบาเพนติน กลุ่ม SNRIs กลุ่มยาต้านเศร้าไตรไซคลิก และกลุ่มยับยั้งช่องโซเดียม ซึ่งแพทย์อาจใช้ร่วมกัน และ ไม่แนะนำยากลุ่มโอปิออยด์ ยกเว้นกรณีพิเศษ ADA เตือนว่าผลข้างเคียงของยาบางกลุ่มรุนแรงขึ้นในผู้สูงอายุ แพทย์จึงมักเริ่มขนาดต่ำ

NIDDK ระบุว่าแพทย์บางท่านแนะนำให้เลี่ยงยาแก้ปวดที่ซื้อได้เอง เช่น พาราเซตามอลและไอบูโพรเฟน เพราะ อาจไม่ค่อยได้ผลกับปวดจากเส้นประสาท และมีผลข้างเคียง ส่วนยาลดปวดที่แพทย์สั่งก็ช่วยเรื่องปวด แต่ไม่ได้เปลี่ยนความเสียหายของเส้นประสาท คนที่เป็นเบาหวานลงไตด้วยยิ่งต้องระวังยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs

ได้ยินว่ากินวิตามินบีหรือกรดอัลฟาไลโปอิกแล้วหายชา จริงไหม

ยังไม่มีแนวทางการแพทย์ใดรับรองแบบนั้น NIDDK ระบุว่าผู้เชี่ยวชาญด้านเบาหวานยังไม่มีคำแนะนำพิเศษเรื่องอาหารเสริม และให้คุยกับแพทย์ก่อนใช้

• •วิตามินบี12 ช่วยเมื่อชานั้นเกิดจากขาดบี12 ร่วมด้วย ซึ่งต้องตรวจเลือดยืนยัน อ่านที่ วิตามินบี 12 ขาดแล้วเป็นอย่างไร
• •กรดอัลฟาไลโปอิก (ALA) มีงานวิจัยในคนที่วัดคะแนนอาการชาและปวดในระยะสั้นด้วยขนาด 600 มก. ต่อวันขึ้นไป แต่การศึกษาแบบกินนาน 4 ปี (NATHAN 1) ไม่ต่างจากยาหลอกในตัวชี้วัดหลัก และ ADA ไม่ได้จัดอยู่ในยาขั้นแรก อ่านรายละเอียดที่ กรดอัลฟาไลโปอิก (ALA) คืออะไร

ดูแลเท้าทุกวันอย่างไร เลือกรองเท้า ตัดเล็บแบบไหน

คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล (ภาควิชาเวชศาสตร์ฟื้นฟูและศูนย์เบาหวานศิริราช) และ NIDDK ให้คำแนะนำไว้ดังนี้

ทุกวัน

• •ล้างเท้าทุกวัน เช็ดให้แห้งทันทีโดยเฉพาะซอกนิ้ว ไม่แช่เท้านาน ๆ
• •ดูเท้าอย่างละเอียดทุกวัน รวมซอกนิ้ว ถ้าก้มไม่ถึงใช้กระจกส่อง ถ้าสายตาไม่ดีให้ลูกหลานช่วยดูทั้งเท้าและรองเท้า NIDDK แนะนำให้ดูตอนถอดรองเท้าทุกเย็น
• •ผิวแห้งให้ทาครีมบาง ๆ แต่ไม่ทาซอกนิ้ว เพราะความชื้นทำให้ติดเชื้อ
• •จะใช้น้ำอุ่น ให้ใช้มือหรือข้อศอกแตะดูก่อนทุกครั้ง
• •เท้าเย็นตอนกลางคืนให้ใส่ถุงเท้า ห้ามใช้กระเป๋าน้ำร้อน

รองเท้าและถุงเท้า

• •ไม่เดินเท้าเปล่า NIDDK ย้ำว่าแม้แต่ในบ้าน ถ้าบ้านมีธรรมเนียมถอดรองเท้า ให้มีรองเท้าใส่ในบ้านแยกไว้
• •ไม่ใส่รองเท้าแตะแบบมีที่คีบระหว่างนิ้ว ไม่เดินเท้าเปล่าบนพื้นปูนหรือทรายร้อน
• •สวมถุงเท้าก่อนใส่รองเท้าเสมอ ถ้าถุงเท้ามีตะเข็บให้กลับด้านในออก เปลี่ยนทุกวัน
• •ตรวจด้านในรองเท้าก่อนใส่ทุกครั้ง
• •ไปลองรองเท้าเอง ลองทั้งสองข้าง และลองเดิน เลือกตามเท้าข้างที่ใหญ่กว่า NIDDK แนะนำให้ซื้อช่วงเย็นที่เท้าขยายมากที่สุด และใส่รองเท้าใหม่ทีละไม่กี่ชั่วโมงก่อน

เล็บและตาปลา

• •ตัดเล็บหลังล้างและเช็ดเท้าแห้ง ตัดตรงตามแนวขอบเล็บ ไม่ตัดลึกถึงมุมเล็บ
• •ห้ามตัดตาปลาหรือหนังด้านเอง และห้ามใช้ยาลอกตาปลาเอง ให้แพทย์ดู
• •ถ้ามองไม่เห็นเท้า เอื้อมไม่ถึง หรือเท้าไม่รู้สึก NIDDK แนะนำให้หมอเท้าเป็นผู้ตัดเล็บให้

งดสูบบุหรี่ เพราะทั้งศิริราชและ NIDDK ระบุว่าบุหรี่ลดเลือดที่ไปเลี้ยงเท้า

แผลแบบไหนต้องไปพบแพทย์ทันที

NIDDK ระบุให้ติดต่อแพทย์ทันทีเมื่อมี ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ไม่ต้องรอวันนัด

• •แผล ตุ่มพอง หรือรอยช้ำที่เท้า ที่ ไม่เริ่มหายภายในไม่กี่วัน
• •ผิวที่เท้า แดง อุ่น หรือเจ็บ ซึ่งอาจเป็นสัญญาณติดเชื้อ
• •ตาปลาหรือหนังด้านที่มีเลือดแห้งอยู่ข้างใน อาจมีแผลซ่อนอยู่ข้างใต้
• •แผลที่ กลายเป็นสีดำและมีกลิ่นเหม็น ซึ่งอาจเป็นเนื้อตาย

ศิริราชย้ำว่า ถ้าแผลบวมแดงหรือมีน้ำเหลืองไหล แม้ไม่เจ็บก็ต้องรีบไปพบแพทย์ และเท้ามีปัญหาแม้เล็กน้อยก็ควรไปพบแพทย์ ไม่ควรรอวันนัด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบที่คนเป็นเบาหวานมักถามเมื่อมีอาการชาเท้า คือ

• •กรดอัลฟาไลโปอิก 40 มก. — เป็นสารที่มีงานวิจัยในคนเกี่ยวกับอาการปลายประสาทจากเบาหวาน การศึกษา SYDNEY 2 ในผู้ป่วยเบาหวาน 181 คน ให้กิน 600, 1,200 หรือ 1,800 มก. วันละครั้งนาน 5 สัปดาห์ พบคะแนนอาการชาและปวดลดลงมากกว่ายาหลอก ส่วน NATHAN 1 ให้กิน 600 มก. นาน 4 ปี ไม่ต่างจากยาหลอกในตัวชี้วัดหลัก ทุกงานใช้ขนาด 600 มก. ขึ้นไป ขณะที่แคปซูลมี 40 มก. หรือ 1 ใน 15 ของขนาดต่ำสุดที่ศึกษาแบบกิน
• •วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม — ค่าแนะนำผู้ใหญ่ 2.4 ไมโครกรัม การขาดบี12 ในผู้ใช้เมทฟอร์มินต้องตรวจเลือดและให้ขนาดตามแพทย์ งานวิจัยที่ได้ผลใช้ 1,000 ไมโครกรัมต่อวัน ผู้ที่กินเมทฟอร์มินมานานและมีอาการชาควรขอให้แพทย์ตรวจระดับวิตามินบี12 และห้ามหยุดยาเอง

เรื่องความปลอดภัยที่คนเป็นเบาหวานต้องรู้: กรดอัลฟาไลโปอิกอาจทำให้เกิดผื่นคัน คลื่นไส้ และในผู้ที่ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวานอาจเสี่ยงน้ำตาลต่ำ มีรายงานกลุ่มอาการ insulin autoimmune syndrome ที่ทำให้น้ำตาลต่ำซ้ำ ๆ ในคนที่มีพันธุกรรมบางแบบ และสำนักงานความปลอดภัยอาหารยุโรประบุว่ากำหนดขนาดที่ปลอดภัยแน่นอนไม่ได้ ส่วนสารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. ในแคปซูลอาจเสริมฤทธิ์ยาเบาหวาน ยาลดความดัน และยาต้านเกล็ดเลือด และมีรายงานการบาดเจ็บของตับ ผู้ป่วยเบาหวานจึงควรแจ้งแพทย์ก่อนใช้

ผู้ที่เป็นเบาหวานลงไตด้วย แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์ที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง

ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที