ลำไส้รั่วคืออะไร อาการ เกิดจากอะไร และมีจริงไหมในทางการแพทย์

คำตอบสั้น: “ลำไส้รั่ว” ที่เห็นตามโซเชียลไม่ใช่โรคที่มีเกณฑ์วินิจฉัยมาตรฐาน แต่ ภาวะผนังลำไส้ซึมผ่านได้มากขึ้น มีอยู่จริงและพบร่วมกับโรคบางโรค เช่น ลำไส้อักเสบเรื้อรัง โรคเซลิแอก และเกิดได้จากยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs หรือแอลกอฮอล์ ส่วนข้ออ้างว่าลำไส้รั่วเป็นต้นเหตุของโรคทั่วร่างกาย และการ “ซ่อมลำไส้” ด้วยอาหารเสริมจะทำให้โรคดีขึ้น ยังไม่ได้รับการพิสูจน์

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •งานทบทวนทางวิชาการระบุว่าคำว่าเยื่อบุลำไส้และการซึมผ่านยังนิยามไม่ชัด วิธีวัดยังถกเถียงกัน และยังไม่ชัดว่ามีความหมายทางคลินิกแค่ไหน
• •ปัจจัยที่ทำให้ผนังลำไส้ซึมผ่านมากขึ้น เช่น ยา NSAIDs แอลกอฮอล์ การออกกำลังกายหนักมาก การติดเชื้อ โรคลำไส้อักเสบ และโรคเซลิแอก
• •งานทบทวนในวารสาร Gut สรุปว่ายังไม่พิสูจน์ว่าการฟื้นผนังลำไส้จะทำให้อาการของโรคใดดีขึ้น
• •ความเชื่อมโยงกับไทรอยด์ยังเป็นสมมติฐาน ผู้วิจัยเองระบุว่าต้องมีการศึกษาในคนที่ใหญ่พอ
• •ถ่ายเป็นเลือด อุจจาระดำ ท้องเสียนาน หรือน้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ ต้องไปพบแพทย์

ลำไส้รั่วคืออะไร

ลำไส้ไม่ได้มีรูให้อาหารไหลออกไปจริง ๆ คำว่า “รั่ว” เป็นภาษาพูดของภาวะที่ทางการแพทย์เรียกว่า การซึมผ่านของผนังลำไส้เพิ่มขึ้น (increased intestinal permeability)

ผนังลำไส้ทำงานสองอย่างพร้อมกัน ด้านหนึ่งต้องเปิดให้น้ำและสารอาหารผ่านเข้าร่างกาย อีกด้านหนึ่งต้องกันจุลินทรีย์และสารพิษไว้

งานทบทวนในวารสาร Gut ปี 2019 อธิบายว่าด่านป้องกันนี้มี 3 ชั้น คือ ชั้นเมือกที่ผิว ชั้นเซลล์เยื่อบุ และระบบภูมิคุ้มกัน เมื่อด่านนี้ทำงานผิดปกติ สารที่ปกติผ่านได้น้อยก็ผ่านได้มากขึ้น

ลำไส้รั่วมีจริงไหม แพทย์วินิจฉัยได้ไหม

ต้องแยก 2 เรื่องออกจากกัน

• •ภาวะผนังลำไส้ซึมผ่านได้มากขึ้น มีจริง วัดได้ในงานวิจัย และพบร่วมกับโรคหลายโรค
• •“โรคลำไส้รั่ว” ในความหมายที่ว่าเป็นต้นเหตุของอาการสารพัดทั่วร่างกาย ยังไม่มีหลักฐานรองรับ

งานทบทวนปี 2014 ในวารสาร BMC Gastroenterology ระบุตรง ๆ ว่าคำว่าเยื่อบุลำไส้และการซึมผ่าน ยังนิยามไม่ชัด วิธีวัดยังเป็นที่ถกเถียง และความสำคัญทางคลินิกยังไม่ชัดเจน

แพทย์จึงไม่ได้วินิจฉัยว่า “เป็นลำไส้รั่ว” แล้วจบ แต่จะหาโรคที่เป็นต้นเหตุ เช่น ลำไส้อักเสบเรื้อรัง หรือโรคเซลิแอก แล้วดูแลที่โรคนั้น

อาการลำไส้รั่วที่เห็นตามโซเชียล ทำไมกว้างจนใคร ๆ ก็เข้าข่าย

ข้อความตามสื่อออนไลน์มักรวมอาการไว้กว้างมาก เช่น ท้องอืด อ่อนเพลีย ผื่น สิว น้ำหนักขึ้น ปวดข้อ อาการเหล่านี้พบได้ในคนจำนวนมากจากสาเหตุสารพัด ใครอ่านก็รู้สึกว่าตัวเองเข้าข่าย

ปัญหาคือข้อมูลส่วนใหญ่ที่เชื่อมผนังลำไส้กับโรคต่าง ๆ เป็นการพบว่า “เกิดร่วมกัน” ซึ่งยังบอกไม่ได้ว่าอะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นผล

งานทบทวนในวารสาร Gut จึงเตือนว่าข้อมูลเรื่องลำไส้ดีหรือลำไส้รั่วที่เผยแพร่ทั่วไป ต้องได้รับการยืนยันก่อน จะไปแนะนำให้งดอาหาร เปลี่ยนอาหาร หรือใช้อาหารเสริมเพื่อซ่อมลำไส้

ลำไส้รั่วเกิดจากอะไร

ปัจจัยที่งานทบทวนทางวิชาการระบุว่าทำให้ผนังลำไส้ซึมผ่านได้มากขึ้น ได้แก่

• •ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เช่น ไอบูโพรเฟน ไดโคลฟีแนค ซึ่งหลายคนซื้อกินเองเวลาปวดเข่าปวดหลัง
• •แอลกอฮอล์ และอาหารพลังงานสูงแบบตะวันตก
• •การออกกำลังกายหนักแบบทนทาน เช่น วิ่งระยะไกล
• •การตั้งครรภ์
• •สารลดแรงตึงผิว เช่น กรดน้ำดี และสารอิมัลซิไฟเออร์ในอาหารแปรรูป
• •การติดเชื้อ และภาวะเลือดไปเลี้ยงลำไส้ไม่พอในผู้ป่วยหนัก

และโรคที่พบร่วมกับการซึมผ่านเพิ่มขึ้น ได้แก่ โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง โรคเซลิแอก (โรคลำไส้เล็กที่ถูกกระตุ้นด้วยกลูเตน ซึ่งเป็นโปรตีนในข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และข้าวไรย์) ภาวะแพ้อาหาร ลำไส้แปรปรวน และมีงานศึกษาในโรคอ้วนกับโรคเมตาบอลิก

งานทบทวนในวารสาร Gut สรุปว่า โรคที่ลำไส้อักเสบหรือเป็นแผลทำให้ผนังลำไส้รั่วได้ หมายความว่าหลายครั้งโรคเป็นต้นเหตุของการรั่ว ไม่ใช่การรั่วเป็นต้นเหตุของโรค

ลำไส้รั่วอันตรายไหม

สิ่งที่อันตรายคือโรคที่อยู่เบื้องหลัง ไม่ใช่คำว่าลำไส้รั่ว

ถ้าการซึมผ่านเพิ่มขึ้นมาจากโรคลำไส้อักเสบ โรคเซลิแอก หรือการติดเชื้อ โรคเหล่านี้ต้องได้รับการตรวจและดูแลโดยแพทย์

งานทบทวนในวารสาร Gut ระบุว่า ไม่มีโรคใดหายได้เพียงเพราะทำให้ผนังลำไส้กลับมาปกติ และยังไม่พิสูจน์ว่าการฟื้นผนังลำไส้จะทำให้อาการของโรคระบบทางเดินอาหารหรือโรคทั่วร่างกายดีขึ้น

ความอันตรายที่เห็นบ่อยกว่าในชีวิตจริงคือ คนที่มีอาการของโรคจริงไปหาซื้อผลิตภัณฑ์ “ซ่อมลำไส้” แทนการไปตรวจ จนวินิจฉัยช้า

ลำไส้รั่วเกี่ยวกับไทรอยด์เป็นพิษหรือไทรอยด์ต่ำไหม

ยังเป็นสมมติฐานที่อยู่ระหว่างศึกษา ไม่ใช่ข้อสรุป

โรคไทรอยด์จากภูมิคุ้มกันที่พบบ่อยที่สุด 2 โรค คือ โรคเกรฟส์ ซึ่ง NIDDK ระบุว่าเป็นสาเหตุของไทรอยด์เป็นพิษราว 4 ใน 5 รายในสหรัฐฯ และ โรคฮาชิโมโต ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของไทรอยด์ต่ำ

งานทบทวนเชิงบรรยายปี 2020 ในวารสาร Nutrients ระบุว่าโรคไทรอยด์จากภูมิคุ้มกันพบร่วมกับโรคเซลิแอกบ่อย และ เสนอว่า ผนังลำไส้ที่เสียหายอาจทำให้สารแปลกปลอมผ่านไปกระตุ้นภูมิคุ้มกันได้ง่ายขึ้น แต่ผู้เขียนก็สรุปเองว่า ต้องมีการศึกษาในคนที่ใหญ่พอ ก่อนจะรู้ว่าจุลินทรีย์ในลำไส้มีผลต่อไทรอยด์จริงแค่ไหน

สิ่งที่ทำได้จริงคือ ถ้าสงสัยว่าเป็นไทรอยด์ ให้ไปตรวจกับแพทย์ ถ้ากินยาไทรอยด์อยู่ ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง เพราะเชื่อว่าซ่อมลำไส้แล้วไทรอยด์จะดีขึ้น

ลำไส้รั่วรักษาอย่างไร ต้องตรวจอะไร ชุดตรวจที่ขายเชื่อได้ไหม

แพทย์ดูแลที่สาเหตุ เช่น ตรวจหาโรคลำไส้อักเสบ โรคเซลิแอก การติดเชื้อ หรือทบทวนยาที่ใช้อยู่ ตามอาการของแต่ละคน

ส่วนการวัดการซึมผ่านของผนังลำไส้ งานทบทวนปี 2014 ระบุว่า วิธีวัดต่างกันมาก และน่าจะวัดคนละส่วนของด่านป้องกัน บางวิธียังขาดมาตรฐาน และค่าที่ได้ยังแปรปรวนตามพันธุกรรม อาหาร และสิ่งแวดล้อม

ด้วยข้อจำกัดนี้ ผลจากชุดตรวจ “ลำไส้รั่ว” ที่ขายตรงถึงผู้บริโภค จึงไม่ควรนำไปงดอาหารหรือซื้ออาหารเสริมชุดใหญ่ ควรให้แพทย์ประเมินจากอาการและตรวจตามความจำเป็น อ่านวิธีสังเกตโฆษณาเกินจริงได้ที่ ประโยคโฆษณาอาหารเสริมที่ผิดกฎหมาย

สิ่งที่ทำได้เองและมีหลักฐานรองรับ

ข้อเหล่านี้ไม่ได้ “ซ่อมลำไส้รั่ว” แต่เป็นการดูแลระบบทางเดินอาหารที่มีหลักฐานรองรับ

• •กินใยอาหารให้พอ รามา แชนแนล คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี แนะนำผู้สูงอายุที่ท้องผูกให้ได้ใยอาหารราว 20–25 กรัมต่อวัน และ NIDDK แนะนำให้ค่อย ๆ เพิ่มทีละน้อยให้ร่างกายปรับตัว อ่านเพิ่มที่ ใยอาหารคืออะไร
• •ลดแอลกอฮอล์ เพราะเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เพิ่มการซึมผ่านของผนังลำไส้
• •ทบทวนการกินยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ถ้าซื้อกินเองบ่อย ให้ปรึกษาเภสัชกร แต่ถ้าแพทย์สั่ง ห้ามหยุดเอง ให้กลับไปคุยกับแพทย์

อ่านพื้นฐานเรื่องจุลินทรีย์ในลำไส้ได้ที่ จุลินทรีย์ในลำไส้คืออะไร

อาการแบบไหนต้องไปพบแพทย์ทันที

อาการต่อไปนี้ ไม่ควรเหมารวมว่าเป็นลำไส้รั่ว แต่ต้องไปพบแพทย์ ตามคำแนะนำของ NIDDK

• •ถ่ายเป็นเลือด มีหนองปน หรืออุจจาระสีดำเหนียว
• •ปวดท้องหรือปวดทวารหนักรุนแรง
• •ท้องเสียนานเกิน 2 วัน มีไข้สูง หรือถ่ายเหลว 6 ครั้งขึ้นไปต่อวัน
• •น้ำหนักลดร่วมกับท้องเสียเรื้อรัง
• •อาเจียนบ่อย มีอาการขาดน้ำ หรือซึม หงุดหงิดผิดปกติ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าแคร์ (Beta Care)

เบต้าแคร์ (Beta Care) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0066 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 510 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับลำไส้ต่อ 1 แคปซูล

• •จุลินทรีย์ 5 ชนิด รวม 38.5 มก. — บิฟิโดแบคทีเรียม บิฟิดัม 16.7 มก. แล็กโทบาซิลลัส แอซิโดฟิลัส 10 มก. บิฟิโดแบคทีเรียม ลองกัม 5 มก. บิฟิโดแบคทีเรียม แล็กทิส 3.4 มก. และแล็กโทบาซิลลัส แรมโนซัส 3.4 มก. ฉลากระบุเป็นมิลลิกรัม ไม่ได้ระบุจำนวนตัวที่มีชีวิต (CFU) และไม่ได้ระบุรหัสสายพันธุ์
• •อินูลิน (88%) 50 มก. — เท่ากับอินูลินราว 44 มก. อินูลินเป็นใยอาหารกลุ่มพรีไบโอติก งานวิจัยเรื่องการขับถ่ายใช้วันละ 12,000–15,000 มก.
• •เราไม่พบงานวิจัยที่ศึกษาส่วนประกอบเหล่านี้ในปริมาณตามฉลากกับการซึมผ่านของผนังลำไส้ และไม่มีงานวิจัยของผลิตภัณฑ์นี้ทั้งสูตร จึงไม่ขอเขียนว่าเกี่ยวกับภาวะลำไส้รั่ว

คำเตือนบนฉลาก: ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน มีผลิตภัณฑ์จากถั่วเหลือง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าแคร์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการรุนแรงเฉียบพลัน เช่น เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที